Υπατία η Αλεξανδρινή & Ημέρα της Γυναίκας

 

Μητροπολίτης Χονγκ Κονγκ & ΝΑ Ασίας Νεκτάριος

Η Υπατία της Αλεξάνδρειας παρουσιάζεται κάθε 8η Μαρτίου ως σύμβολο: άλλοτε ως «μάρτυρας της επιστήμης», άλλοτε ως αφορμή για γενικευτικές καταδίκες της Εκκλησίας. Πέρα όμως από τις ιδεοληψίες και τους μύθους, ποιά ήταν η Υπατία και ποιά η αλήθεια για τον φρικτό θάνατό της σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές;

Η ιστορική Υπατία (τέλη 4ου–αρχές 5ου αι.) ήταν εξέχουσα φιλόσοφος στο περιβάλλον της Αλεξάνδρειας, κόρη του μαθηματικού Θέωνα. Συνδέεται με τη νεοπλατωνική παράδοση και φαίνεται πως δίδασκε μαθηματικά και φιλοσοφία σε κύκλο μαθητών όπου υπήρχαν και χριστιανοί. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Συνέσιου της Κυρήνης, ο οποίος αργότερα έγινε επίσκοπος και στις επιστολές του μιλά με σεβασμό για τη δασκάλα του και τη συμβουλευτική της παρουσία.

Για το συγγραφικό ή επιστημονικό της έργο γνωρίζουμε λιγότερα απ’ όσα συνήθως υποστηρίζουν ορισμένοι στα social media: δεν έχουν σωθεί έργα της, και η εικόνα που προκύπτει από τη σύγχρονη έρευνα είναι ότι η συμβολή της ήταν κυρίως διδακτική και ερμηνευτική, μέσα από σχόλια και εξηγήσεις της ελληνιστικής μαθηματικής και αστρονομικής παράδοσης. Αυτό δεν την μειώνει· εκείνη την εποχή, η διδασκαλία και η διαμόρφωση μαθητών ήταν κεντρικός τρόπος άσκησης της φιλοσοφίας.

 

Ο φρικτός θάνατός της το 415 μ.Χ. περιγράφεται από τον Σωκράτη Σχολαστικό, χριστιανό ιστορικό κοντά στα γεγονότα, ο οποίος μάλιστα παρουσιάζει τη δολοφονία ως γεγονός που εξέθεσε την πόλη και προκάλεσε ντροπή. Σύμφωνα με αυτή την αφήγηση, η Υπατία δολοφονήθηκε από όχλο σε κλίμα πολιτικής σύγκρουσης: είχε στενή σχέση με τον έπαρχο Ορέστη, και κάποιοι πίστεψαν ότι «εμπόδιζε» τη συνεννόηση ανάμεσα στον Ορέστη και τον επίσκοπο Κύριλλο. 

Η Αλεξάνδρεια ήταν πόλη με συχνά ξεσπάσματα βίας και οχλοκρατίας, όπου πλήθη στράφηκαν σε διαφορετικές στιγμές εναντίον διαφορετικών στόχων, ακόμη και εναντίον επισκόπων, όπως του Γεωργίου και του Προτέριου· αυτό δεν κάνει λιγότερο αποτρόπαιο το έγκλημα, αλλά βοηθά να καταλάβουμε ότι το πλαίσιο ήταν βαθιά πολιτικοκοινωνικό.

Χρειάζεται, πάντως, προσοχή σε έναν ισχυρισμό που επαναλαμβάνεται συχνά: οι ιστορικές πηγές δεν μας δίνουν τεκμηριωμένα στοιχεία για ρητή «εντολή» του Κυρίλλου να δολοφονηθεί η Υπατία. Σε αρκετές νεότερες αφηγήσεις ο Κύριλλος παρουσιάζεται ως ο άμεσος οργανωτής, όμως αυτό δεν προκύπτει καθαρά από τις βασικές μαρτυρίες για τα γεγονότα. Επιπλέον, στη νεότερη βιβλιογραφία αναφέρεται το γεγονός ότι, την ημέρα που συνέβη το έγκλημα, ο Κύριλλος δεν βρισκόταν στην πόλη. Σε κάθε περίπτωση, δεν φαίνεται να καταγράφεται κάποια επίσημη κατηγορία ή διαδικασία που να τον καθιστά προσωπικά υπεύθυνο για τη δολοφονία. Αυτό δεν σβήνει το βίαιο κλίμα και τις συγκρούσεις της εποχής· απλώς μας κρατά μακριά από βιαστικά συμπεράσματα που δεν στηρίζονται επαρκώς στις πηγές.

 

Υπεύθυνος για την “δεύτερη καριέρα” της Υπατίας στη νεότερη δημόσια σφαίρα είναι ο Άγγλος λόγιος John Toland. Στην αυγή του Διαφωτισμού, αξιοποίησε την Υπατία λιγότερο ως αντικείμενο ψύχραιμης ιστορικής ανασύνθεσης και περισσότερο ως ρητορικό παράδειγμα για ένα συγκεκριμένο αφήγημα: ότι η ελεύθερη σκέψη, η κλασική παιδεία και η φιλοσοφική συζήτηση μπορούν να συντριβούν όταν η θρησκευτική εξουσία γίνεται πολιτική δύναμη και τροφοδοτεί μισαλλοδοξία. Στο έργο του Hypatia (1720) την περιγράφει ως υποδειγματικά ενάρετη, σεμνή και εξαιρετικά μορφωμένη, ώστε το πρόσωπό της να λειτουργεί ως “αθώος μάρτυρας” της λογικής, ενώ την ίδια στιγμή μεταφέρει το κέντρο βάρους της αφήγησης στη βία του κλήρου και του όχλου της Αλεξάνδρειας. 

Έτσι, η ιστορία της Υπατίας γίνεται εργαλείο πρώιμης διαφωτιστικής πολεμικής υπέρ της ανεκτικότητας και κατά της εκκλησιαστικής επιρροής: ένα γεγονός της ύστερης αρχαιότητας αναπλάθεται σε διδακτικό παράδειγμα για τα διλήμματα της δικής του εποχής, με αντιθέσεις πιο απόλυτες και με πολύ λιγότερη ιστορική αξιοπιστία.

Ο Βολταίρος πατά πάνω σε αυτή την πρώιμη διαφωτιστική χρήση της Υπατίας και την κάνει ακόμη πιο αποτελεσματική για το κοινό του: παίρνει ένα επεισόδιο της ύστερης αρχαιότητας και το μετατρέπει σε καθαρό παράδειγμα της σύγκρουσης ανάμεσα στην πνευματική καλλιέργεια και στον φανατισμό που γεννά η σύμπλεξη θρησκευτικής αυθεντίας και πολιτικής ισχύος. Εκεί που ο Toland ήδη “στήνει” την Υπατία ως ενάρετη, σεμνή και εξαιρετικά μορφωμένη μορφή ώστε να υπηρετήσει το επιχείρημα υπέρ της ανεκτικότητας, ο Βολταίρος ενσωματώνει την ιστορία της σε ένα ευρύτερο πρόγραμμα κριτικής απέναντι στη μισαλλοδοξία και στην εκκλησιαστική επιρροή, με στόχο να προκαλέσει ηθική αγανάκτηση και να ενισχύσει τη διαφωτιστική απαίτηση για λογική, μέτρο και ελευθερία της σκέψης.

Με αυτόν τον τρόπο η Υπατία, από πρόσωπο που στις αρχαίες πηγές φαίνεται δεμένο και με τις πολιτικές αντιπαραθέσεις της Αλεξάνδρειας, μετακινείται στη νεότερη δημόσια σφαίρα ως εμβληματική “υπόθεση”: λιγότερο μια σύνθετη ιστορική προσωπικότητα και περισσότερο ένα σύμβολο της διαφωτιστικής αντιπαράθεσης με τη μισαλλοδοξία και τον δογματισμό.

Τέλος, έχει νόημα να θυμόμαστε πως η σύγχρονη εικόνα της Υπατίας έχει φορτωθεί με επιθυμίες και σύμβολα άλλων εποχών: παρουσιάζεται συχνά ως “πρωτοφεμινίστρια”, ως “μάρτυρας του ορθού λόγου” ή ως πρωτοπόρος επιστήμονας με ανακαλύψεις που δεν τεκμηριώνονται. Η ιστορική Υπατία, όμως, είναι ήδη αρκετά σημαντική χωρίς να την μετατρέψουμε σε χαρακτήρα που απαντά στα δικά μας σημερινά συνθήματα. Αν θέλουμε να την τιμήσουμε, ας το κάνουμε με σεβασμό στα δεδομένα: ως σπουδαία δασκάλα και διανοούμενη που παγιδεύτηκε σε μια σύγκρουση εξουσίας και σε μια πόλη όπου η οχλοκρατία μπορούσε να καταστρέψει ζωές—και όπου η ιστορία είναι πιο σύνθετη από έναν βολικό μύθο.

 

Συμπλήρωμα

 
Η φιλόσοφος Υπατία από τις πηγές

Η αθωότητα τού αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας // Η αλήθεια για την Υπατία // Οι σεσωσμένες επιστολές τού Συνεσίου για την Υπατία // Συνέσιος ο Κυρηναίος // Η γένεση και εξέλιξη τού μύθου τής Υπατίας // Η αλήθεια για τη βιβλιοθήκη της Αλεξανδρείας // Πώς οι ειδωλολάτρες κατέστρεψαν και τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας τον 3ο αιώνα μ.Χ.