Από τη Θεματική Ομάδα Ρωμηοσύνης της ΝΙΚΗΣ
Στις 4 Νοεμβρίου η Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη του Αγίου Ιωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη, του Ελεήμονος Βασιλέως. Η ΝΙΚΗ τιμά τον άγιο αυτοκράτορα, το λαμπρό τέκνο του Διδυμοτείχου, που συνέδεσε την πίστη στον Χριστό με την έμπρακτη αγάπη προς τον άνθρωπο και την ευθύνη για την πατρίδα.
Ο Ιωάννης Βατάτζης ανέλαβε την Αυτοκρατορία της Νίκαιας σε μία από τις δυσκολότερες περιόδους της ιστορίας του Ελληνισμού. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204, η Αυτοκρατορία της Ρωμανίας (το εσφαλμένα επονομαζόμενο «Βυζάντιο») είχε κατακερματιστεί. Με επιμονή, διοικητική ικανότητα και διπλωματική σύνεση, ισχυροποίησε το κράτος, ανέκτησε εδάφη και προετοίμασε την επιστροφή στη Βασιλεύουσα, η οποία πραγματοποιήθηκε το 1261, επτά χρόνια μετά την κοίμησή του.
Στην εκκλησιαστική μας παράδοση το όνομά του συνοδεύεται από μια προσωνυμία που φανερώνει το ήθος του: ο Ελεήμων Βασιλεύς. Το συναξάρι του τον παρουσιάζει πράο, ταπεινό, προσιτό στους ανθρώπους και προστάτη όσων αδικούνταν. Η φροντίδα για τον φτωχό και τον αδύναμο υπήρξε σταθερό γνώρισμα της ζωής του και αποτυπώθηκε στον τρόπο με τον οποίο κυβέρνησε.
Έδωσε ιδιαίτερη σημασία στη γεωργία και την κτηνοτροφία, στήριξε την εγχώρια παραγωγή και επιδίωξε την οικονομική αυτάρκεια του κράτους. Μερίμνησε για τους καλλιεργητές και περιόρισε την αυθαιρεσία των ισχυρών εις βάρος των ασθενέστερων. Αντιμετώπισε τη γη ως πηγή ζωής, εργασίας και ευημερίας για τον λαό. Με το προσωπικό του παράδειγμα ανέδειξε την αξία της εργασίας και της λιτής ζωής.
Χαρακτηριστική είναι η διήγηση για την αυστηρή παρατήρηση προς τον γιο του, όταν τον είδε ντυμένο με πολυτελή ενδύματα. Του υπενθύμισε ότι «ο πλούτος των βασιλέων είναι πλούτος των υπηκόων τους». Η φράση αυτή εκφράζει μια διαχρονική αρχή: η διαχείριση του δημόσιου πλούτου απαιτεί σεβασμό στον μόχθο του λαού, φειδώ και λογοδοσία.
Η μέριμνά του αγκάλιασε επίσης την παιδεία και την περίθαλψη. Υποστήριξε τα ελληνικά γράμματα, τη διαφύλαξη της πνευματικής κληρονομιάς και τη λειτουργία φιλανθρωπικών ιδρυμάτων. Στο έργο του συναντώνται η υπεράσπιση της πατρίδας, η καλλιέργεια του ανθρώπου και η ανακούφιση του πόνου. Η ευθύνη του ηγεμόνα εκτεινόταν σε ολόκληρη τη ζωή της κοινωνίας.
Η Εκκλησία διαφύλαξε τη μνήμη του και την τίμησε με συναξάρια και ακολουθίες, μεταξύ αυτών και με το υμνογραφικό έργο του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου. Διαχρονικές παραδόσεις τον συνδέουν με τον θρύλο του Μαρμαρωμένου Βασιλιά, ο οποίος «θα είναι πτωχός» και το όνομα αυτού «Ιωάννης». Στη γενέτειρά του, το Διδυμότειχο, η τιμή προς τον Άγιο παραμένει ζωντανή με ετήσιες εκδηλώσεις, συνδέοντας την ιστορική μνήμη της Θράκης με την πίστη και την προσευχή.
Για τη ΝΙΚΗ, η εορτή του αποτελεί πρόσκληση σε προσωπική και δημόσια ευθύνη. Η πίστη καρποφορεί με έργα αγάπης. Η φιλοπατρία εκφράζεται με φροντίδα για τον τόπο και τους ανθρώπους του. Η πολιτική ευθύνη δοκιμάζεται στην προστασία των αδύναμων, στη στήριξη της δημιουργικής εργασίας και στον σεβασμό των κοινών αγαθών.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων Βασιλεύς ας πρεσβεύει στον Κύριο για την πατρίδα και τον λαό μας. Τιμούμε τη μνήμη του, αναγνωρίζοντάς τον ως υπόδειγμα ηγέτη που αναλαμβάνει να υπηρετήσει το κοινό καλό με πολλές αρετές: ταπεινοφροσύνη, δικαιοσύνη, ανιδιοτέλεια και έλεος.
Δημοκρατικό Πατριωτικό Λαϊκό Κίνημα ΝΙΚΗ
Θεματική Ομάδα Ρωμηοσύνης
Πηγές
- Ιερά Μητρόπολις Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου, «Βατάτζεια 2021», 4 Νοεμβρίου 2021. Για τον βίο, το έργο και την εκκλησιαστική τιμή του Αγίου στη γενέτειρά του.
- Ιερά Μητρόπολις Νέας Ιωνίας και Φιλαδελφείας, «Άγιος Ιωάννης ο Βατατζής ο ελεήμονας βασιλιάς», 31 Οκτωβρίου 2022. Για την ελεημοσύνη, την προστασία των αδικουμένων και τη διήγηση της νουθεσίας προς τον γιο του.
- Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, Συναξάρι του Αγίου Ιωάννη Βατάτζη του Ελεήμονος, σε αγγλική μετάφραση στον ορθόδοξο ιστότοπο Orthodox Christianity Then and Now, 4 Νοεμβρίου 2016.
- Ιωάννης Α. Σαρσάκης, «Άγιος Ιωάννης Βατάτζης, ένας ηγέτης αγρότης», Καστροπολίτες Διδυμοτείχου – Γνώση και Δράση. Για τη μέριμνα υπέρ των αγροτών, την παραγωγή και την οικονομική αυτάρκεια.
- «Ο Πάμμεγας Σκηπτούχος Άγιος Ιωάννης Βατάτζης ο εκ Διδυμοτείχου», άρθρο του 2022 στην ιστοσελίδα της ΝΙΚΗΣ [& εδώ].
- Ορθόδοξη Εγκυκλοπαίδεια – Православная Энциклопедия, «Иоанн III Дука Ватац» – Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης, τόμος 23, σ. 592–595. Ιστορική και αγιολογική παρουσίαση, με βιβλιογραφία και αναφορές στην υμνογραφική παράδοση του Αγίου.
- Κώστας Γ. Παναγόπουλος, «Βατάτζης, ο πατέρας των Ελλήνων», 2022.
ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ
Ο άγιος & (μεγάλος) πολιτικός: αυτοκράτορας Ιωάννης Βατάτζης
Ο Δημήτρης Νατσιός συζητά με τον στρατιωτικό-συγγραφέα Ιωάννη Σαρσάκη για τον άγιο Ιωάννη Βατάτζη
Παρουσιάζοντας Βατάτζη στα χρόνια της ντροπής...
Μια αφήγηση για τον άγιο Ιωάννη Βατάτζη
Φίλης Γεώργιος: Ο Θεός να βάλει το χέρι του από 'δώ και πέρα - Ο Αυτοκράτορας & οι Άθλιοι των Αθηνών









