Δευτέρα 26 Οκτωβρίου 2026
Επιστολή της ΝΙΚΗΣ στον Δήμο Αθηναίων για το «Halloween» και την 28η Οκτωβρίου
Με επιστολή της προς τον Δήμαρχο Αθηναίων και την Πρόεδρο του ΟΠΑΝΔΑ, η ΝΙΚΗ ζητά να γνωστοποιηθούν τα κριτήρια και το κόστος της παιδικής δράσης για το Halloween, καθώς και αν προβλέπονται δράσεις για την εθνική επέτειο.
ΝΙΚΗ
Η ΝΙΚΗ απευθύνει επιστολή προς τον Δήμαρχο Αθηναίων Χάρη Δούκα και την Πρόεδρο του ΟΠΑΝΔΑ, ζητώντας εξηγήσεις για την ένταξη ειδικής παιδικής δράσης για το Halloween στο πρόγραμμα δημιουργικής μάθησης του Δήμου, την ώρα που δεν προβλέπεται αντίστοιχη δράση για την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου.
Με συγκεκριμένα ερωτήματα, η ΝΙΚΗ ζητά να γνωστοποιηθούν τα παιδαγωγικά και πολιτιστικά κριτήρια της επιλογής, καθώς και το κόστος και ο συνολικός σχεδιασμός των σχετικών δράσεων.
Συγκεκριμένα:
Η ΝΙΚΗ απευθύνει επιστολή προς τον Δήμαρχο Αθηναίων και την Πρόεδρο του ΟΠΑΝΔΑ, ζητώντας εξηγήσεις για την ένταξη ειδικής παιδικής δράσης για το Halloween στο πρόγραμμα δημιουργικής μάθησης του Δήμου, την ώρα που δεν προβλέπεται αντίστοιχη δράση για την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου.
Με συγκεκριμένα ερωτήματα, η ΝΙΚΗ ζητά να γνωστοποιηθούν τα παιδαγωγικά και πολιτιστικά κριτήρια της επιλογής, καθώς και το κόστος και ο συνολικός σχεδιασμός των σχετικών δράσεων.
Προς τον Δήμαρχο Αθηναίων και την Πρόεδρο του ΟΠΑΝΔΑ
Στο επίσημο πρόγραμμα δωρεάν δημιουργικής μάθησης του Δήμου Αθηναίων, που δημοσιεύθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2026, περιλαμβάνεται ειδικό παιδικό εργαστήριο αφιερωμένο στο Halloween. Στο ίδιο πρόγραμμα, ωστόσο, δεν προβλέπεται αντίστοιχη δράση για την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου.
Είναι απορίας άξιον με ποια παιδαγωγικά και πολιτιστικά κριτήρια προκρίνεται η προβολή ενός εισαγόμενου εθίμου, ενώ απουσιάζει από τον ίδιο προγραμματισμό μια δημιουργική προσέγγιση του έπους του 1940, ενός ιστορικού γεγονότος που προσφέρει στα παιδιά πολύτιμα διδάγματα ελευθερίας, αυτοθυσίας και εθνικής αξιοπρέπειας.
Θα θέλαμε, επομένως, να μας εξηγήσετε το σκεπτικό αυτής της επιλογής. Ποια ιδιαίτερη παιδαγωγική αξία αναγνωρίζετε στο Halloween; Ποιον βαθύτερο μορφωτικό σκοπό υπηρετεί η εξοικείωση των παιδιών με τις κολοκύθες, τις μεταμφιέσεις και τη φαντασμαγορία του τρόμου; Υπάρχει κάποιος ουσιαστικός εκπαιδευτικός στόχος που μας διαφεύγει;
Και, κυρίως, με ποιο σκεπτικό κρίθηκε άξιο ειδικής παιδικής δράσης το Halloween, αλλά δεν προβλέφθηκε στο ίδιο πρόγραμμα μια αντίστοιχη βιωματική γνωριμία των παιδιών με το έπος του 1940;
Παρακαλούμε να μας γνωστοποιήσετε το κόστος της συγκεκριμένης δράσης, τα κριτήρια επιλογής της, καθώς και εάν έχουν προγραμματιστεί από τον ΟΠΑΝΔΑ άλλες ειδικές παιδικές εκδηλώσεις για την εθνική επέτειο.
Αφιέρωμα στον άγιο Δημήτριο (26 Οκτωβρίου)
Ένα κλικ αγάπης & ελληνορθόδοξης αυτοσυνειδησίας, παρακαλώ, στα:
Ο Άγιος Δημήτριος ως πρότυπο Κατηχητή και Ιεραποστόλου (εικ.)
Ὁ Χριστός καί ὁ δαιμονισμένος τῶν Γαδαρηνῶν - Προσέγγιση τοῦ π. Κωνσταντίνου Στρατηγόπουλου
Κυριακή 25 Οκτωβρίου 2026
Από το «Πρώτα ο Θεός» στο «Δόξα τω Θεώ»...
π . Νικόλαος Κοτίνης / Ευχή
Οι ρυθμοί της ζωής είναι καταιγιστικοί και οι άνθρωποι τρέχουν καθημερινά εγκλωβισμένοι στο άγχος, την αβεβαιότητα και τις βιοτικές μέριμνες, η ψυχή αναζητά απεγνωσμένα ένα λιμάνι ειρήνης.
Συχνά ψάχνουμε περίπλοκες λύσεις για να βρούμε την εσωτερική μας ισορροπία, ενώ η πνευματική παράδοση της Εκκλησίας μας μάς προσφέρει το πιο απλό, βαθύ και σωτήριο μυστικό: να κλείσουμε ολόκληρο το εικοσιτετράωρό μας μέσα σε δύο ιερές φράσεις. Να ξεκινάμε την ημέρα μας με το «Πρώτα ο Θεός» και να την τελειώνουμε το βράδυ με το «Δόξα τω Θεώ».
Αυτές οι δύο φράσεις δεν είναι απλές συνήθειες της γλώσσας, ούτε τυπικοί χαιρετισμοί. Είναι μια ολόκληρη στάση ζωής, μια πνευματική στάση που μεταμορφώνει την καθημερινότητά μας από μια αγωνιώδη πάλη για επιβίωση σε μια ευλογημένη πορεία συνάντησης με τον Δημιουργό.
Το Πρωινό Ξεκίνημα: «Πρώτα ο Θεός»
Όταν το πρωί ανοίγουμε τα μάτια μας και η πρώτη μας σκέψη, η πρώτη μας κουβέντα είναι το «Πρώτα ο Θεός», πραγματοποιούμε μια πράξη βαθιάς ταπείνωσης και απόλυτης εμπιστοσύνης. Παραδίδουμε το τιμόνι της ημέρας μας στα χέρια Εκείνου. Αναγνωρίζουμε ότι ο άνθρωπος προγραμματίζει, αλλά ο Θεός κατευθύνει.
Δεν βασιζόμαστε εγωιστικά στις δικές μας δυνάμεις, ούτε εγκλωβιζόμαστε στο άγχος του μέλλοντος. Όπως μας διδάσκει με τον γλυκύτατο λόγο του ο Άγιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης:
«Να αφήνεστε με εμπιστοσύνη στον Θεό. Όλα να τα αναθέτετε σε Εκείνον. Αυτός κυβερνάει, Αυτός φροντίζει για όλα. Εμείς να μην έχουμε άγχος. Όταν αφήνεσαι στον Θεό, Εκείνος κάνει τα πράγματα με τον καλύτερο τρόπο, ακόμα κι αν εσύ στην αρχή δεν το καταλαβαίνεις».
Λέγοντας «Πρώτα ο Θεός», αγιάζουμε τον χρόνο που ξεκινά. Ζητάμε την ευλογία Του για τη δουλειά μας, για τις συναντήσεις μας, για τις αποφάσεις που πρέπει να πάρουμε. Δηλώνουμε ότι, ό,τι κι αν φέρει η ημέρα, θέλουμε να το αντιμετωπίσουμε με το θέλημα του Θεού ως οδηγό. Ο Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης έλεγε χαρακτηριστικά ότι «εκείνος που έχει παραδοθεί στο θέλημα του Θεού, δεν έχει αγωνία για το αύριο, γιατί ξέρει ότι ο Κύριος κρατά τη ζωή του στα χέρια Του».
Το Βραδινό Κλείσιμο: «Δόξα τω Θεώ»
Και όταν οι ώρες κυλήσουν, οι υποχρεώσεις τελειώσουν και το σκοτάδι της νύχτας μάς καλέσει σε ανάπαυση, έρχεται η ώρα για το μεγάλο αντίδοτο της ανθρώπινης κούρασης : το «Δόξα τω Θεώ».
Η ημέρα που πέρασε μπορεί να είχε επιτυχίες, χαρές και ευκολίες· τότε το «Δόξα τω Θεώ» είναι η οφειλόμενη ευγνωμοσύνη, για να μην πέσουμε στην παγίδα της υπερηφάνειας. Μπορεί όμως η ημέρα να είχε δυσκολίες, στενοχώριες, αδικίες ή ανατροπές· τότε το «Δόξα τω Θεώ» γίνεται η μεγαλύτερη πνευματική θυσία, η ομολογία ότι εμπιστευόμαστε την παιδαγωγία του Θεού.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τόνιζε χαρακτηριστικά : «Δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν» (Δόξα στον Θεό για όλα). Ο ίδιος μας συμβουλεύει:
«Τίποτα δεν υπάρχει ανώτερο από αυτή τη φράση. Αν σου συμβεί κάτι καλό, δόξαζε τον Θεό και το καλό θα παραμείνει. Αν σου συμβεί κάτι κακό, δόξαζε τον Θεό και το κακό θα σταματήσει, γιατί η δοξολογία μετατρέπει τη δοκιμασία σε ευλογία».
Παράλληλα, ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης τόνιζε τη σημασία της δοξολογίας στην καθημερινή μας ζωή, λέγοντας:
«Το "Δόξα τω Θεώ" να μην λείπει ποτέ από τα χείλη σας. Όταν ο άνθρωπος γογγύζει και παραπονιέται, έρχεται η δυστυχία. Όταν όμως δοξολογεί τον Θεό στις δυσκολίες, ο Θεός βλέπει την υπομονή του και του στέλνει διπλή ευλογία και παρηγοριά. Η δοξολογία είναι το κλειδί που ανοίγει τις πόρτες του Παραδείσου».
Η Καθημερινή Πνευματική Ασπίδα
Ας αναλογιστούμε πόσο διαφορετική θα ήταν η ζωή μας αν εφαρμόζαμε αυτόν τον απλό κανόνα.
• Αντί να ξυπνάμε με γκρίνια, με το μυαλό γεμάτο σκοτούρες και υποχρεώσεις, να σταματάμε για ένα δευτερόλεπτο και να κάνουμε την πρωινή προσευχή.
• Αντί να κοιμόμαστε με την τηλεόραση, το κινητό στο χέρι ή με την καρδιά γεμάτη παράπονα για όσα δεν την έχουμε προλάβαμε ή για όσα μας πλήγωσαν, να ευχαριστούμε το θεό για την ημέρα που πέρασε προσευχόμενοι.
Το «Πρώτα ο Θεός» μάς κρατά ταπεινούς το πρωί· το «Δόξα τω Θεώ» μάς κρατά ειρηνικούς το βράδυ. Έτσι, η ημέρα μας δεν πάει ποτέ χαμένη, αλλά μετατρέπεται σε μια ζωντανή προσευχή.
Ας πάρουμε λοιπόν την απόφαση από σήμερα κιόλας. Ας στολίσουμε τα χείλη μας και τις καρδιές μας με αυτές τις δύο αγιοπατερικές αλήθειες. Ας βαδίζουμε το πρωί με ταπεινή εμπιστοσύνη και ας αναπαυόμαστε το βράδυ με απόλυτη ευγνωμοσύνη, βέβαιοι ότι ο Θεός της αγάπης θα είναι πάντα μαζί μας.
Σάββατο 24 Οκτωβρίου 2026
Ιορδανία: Επτά νεκροί, 34 τραυματίες από ένοπλη επίθεση σε ελληνορθόδοξη εκκλησία (βίντεο)
Τουλάχιστον επτά άνθρωποι σκοτώθηκαν σήμερα έπειτα από επίθεση ενόπλων μέσα σε ελληνορθόδοξη εκκλησία στη νότια Ιορδανία, σε μια επίθεση που ο υπουργός Εσωτερικών δήλωσε ότι διαπράχθηκε από «ομάδα εξτρεμιστών».
«Τουλάχιστον επτά άνθρωποι σκοτώθηκαν σε πυροβολισμούς στην ελληνορθόδοξη εκκλησία στο χωριό Χαμούντ, στην επαρχία Καράκ, ενώ περίπου 34 άλλοι τραυματίστηκαν, ορισμένοι σοβαρά», ανέφερε σε ανακοίνωσή της η διεύθυνση Δημόσιας Ασφάλειας.
«Δύο ένοπλοι βγήκαν από ένα όχημα και άνοιξαν πυρ κατά τη διάρκεια μιας επικήδειας τελετής που έφευγε από την εκκλησία στο Χαμούντ», πρόσθεσε, δηλώνοντας ότι βρίσκεται σε εξέλιξη επιχείρηση έρευνας για τον εντοπισμό των δραστών. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Μοχάμεντ Αλ-Μομάνι ανακοίνωσε την έναρξη έρευνας.
Ένας αυτόπτης μάρτυρας δήλωσε στο τηλεοπτικό δίκτυο Al-Mamlaka ότι τα άτομα πυροβόλησαν για πέντε λεπτά πριν φύγουν.
Σύμφωνα με αυτόν, 150 έως 200 άτομα ήταν παρόντα τη στιγμή των πυροβολισμών, τόσο εντός όσο και εκτός της εκκλησίας.
Επιβεβαίωσε ότι η επίθεση είχε ως αποτέλεσμα πολλά θύματα, κυρίως μεταξύ ατόμων ηλικίας μεταξύ 50 και 70 ετών.
Το Κυβερνείο Καράκ, με πληθυσμό περίπου 375.000, φιλοξενεί μια μεγάλη χριστιανική κοινότητα.
Καταδικάζει η Αθήνα
«Καταδικάζουμε απερίφραστα την ειδεχθή τρομοκρατική επίθεση στον ελληνορθόδοξο ναό του Αγίου Γεωργίου στο Κάρακ της Ιορδανίας. Εκφράζουμε τα ειλικρινή μας συλλυπητήρια στις οικογένειες των θυμάτων, την αλληλεγγύη μας στον ιορδανικό λαό και ευχές για ταχεία ανάρρωση των τραυματιών», αναφέρει ανάρτηση του υπουργείου Εξωτερικών στο μέσο κοινωνικής δικτύωσης Χ.
Αμπντάλα: Θα πληρώσουν με βαρύτατες ποινές οι τρομοκράτες
Με ανάρτησή του στο Χ, ο Ιορδανός μονάρχης Αμπντάλα καταδίκασε την τρομοκρατική επίθεση και διαβεβαίωσε ότι οι υπεύθυνοι θα συλληφθούν και θα τιμωρηθούν με βαρύτατες ποινές.
Η ανάρτηση του βασιλιά Αμπντάλα:
«Θα αντιμετωπίσουμε την τρομοκρατική ενέργεια που στόχευσε το Καράκ με τις σκληρότερες των ποινών. Και όποιος φαντάζεται ότι οι σφαίρες της προδοσίας μπορούν να διασπάσουν τις τάξεις των Ιορδανών θα αποτύχουν απέναντι στην αποφασιστικότητα και την ενότητά μας. Όλοι οι Ιορδανοί, από τον βορρά της πατρίδας μας μέχρι τον νότο, είναι κύριοι της γης και της στάσης μας, και καμιά προδοσία δεν θα μπει ανάμεσά τους. Τα βαθύτερα συλλυπητήριά μας στις οικογένειες των μαρτύρων, και ευχές για ανάρρωση σε όσους τραυματίστηκαν. Το αίμα των Ιορδανών είναι πολύτιμο, και θα χτυπήσουμε με σιδερένια γροθιά οποιονδήποτε παρανομεί εναντίον αυτής της χώρας».
Τρομερές οι εικόνες από τη σφαγή ελληνορθόδοξων στην Ιορδανία. Την ώρα που το τουρκοψυχο ερπετό Μπάρακ, αποθέωνε τους Τούρκους γενοκτόνους… https://t.co/x1J1VHjljN
— olympiaGR (@olympiada) October 23, 2026
Από την κοινότητα & το καθήκον στο άτομο & τις επιδιώξεις του (β΄)
Χριστόδουλος Μολύβας, Ο εκφραστικός ατομικισμός απειλεί την ελληνική κοινωνία
ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ
Μέρος ε', Δικαιώματα χωρίς καθήκοντα
Η πρώτη συνέπεια όλων όσων αναφέραμε στα προηγούμενα μέρη είναι ότι τα ατομικά δικαιώματα τοποθετούνται πάνω από τις υποχρεώσεις μας προς τους άλλους. Αρκεί κανείς να παρακολουθήσει τις δημόσιες συζητήσεις και θα το διαπιστώσει αμέσως. Κάθε αίτημα ακολουθείται από το δικαίωμα, ενώ το καθήκον σχεδόν πάντα απουσιάζει. Η εξήγηση είναι απλή. Αν το άτομο είναι η βασική μονάδα της κοινωνικής πραγματικότητας και ο στόχος του είναι η προσωπική ευτυχία, τότε όλες οι υπόλοιπες σχέσεις αρχίζουν να φαίνονται συμβατικές, δηλαδή υπάρχουν στον βαθμό που εξυπηρετούν αυτόν τον στόχο. Για τον Rousseau και τους πνευματικούς του απογόνους, ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος, αλλά παντού βρίσκεται δεμένος με αλυσίδες. Οι δε αλυσίδες αυτές είναι οι σχέσεις του με τους άλλους.
Έτσι, η στάση που έχουμε απέναντι στον διπλανό μας γίνεται, πολύ συχνά και ανεπαίσθητα, στάση αντιπαλότητας. Όταν η επιδίωξη της ευτυχίας σημαίνει ουσιαστικά επιδίωξη της προσωπικής ευτυχίας όπως την βλέπει ο καθένας, οι κοινωνικές υποχρεώσεις οδεύουν προς την ανυπαρξία, αφού το τι σημαίνει ευτυχία εξαρτάται από την υποκειμενική προτίμηση. Οι άλλοι υπάρχουν για να με βοηθούν να πραγματώσω τον εαυτό μου όπως εγώ θέλω. Στον βαθμό που δεν το κάνουν, είναι εμπόδια που πρέπει να ξεπεραστούν ή, στην περίπτωση του αγέννητου και του γέροντα, να λείψουν από την ζωή μας.
Το βλέπουμε στο δίκαιο της οικογένειας. Ο νόμος του 1983, που εκσυγχρόνισε το οικογενειακό δίκαιο, ψηφίστηκε υποτίθεται, για να φέρει την ισότητα των συζύγων και την λήξη ορισμένων πατριαρχικών κατάλοιπων. Ταυτόχρονα όμως μετέτρεψε τον γάμο από θεσμό σε συμβόλαιο, με το διαζύγιο να στηρίζεται πλέον στον σοβαρό κλονισμό της σχέσης και στην συναίνεση των συζύγων. Σήμερα το συναινετικό διαζύγιο ολοκληρώνεται μέσα σε λίγες ημέρες παρουσία συμβολαιογράφου. Η λογική είναι ότι οι υποχρεώσεις προς τα παιδιά πρέπει να ερμηνεύονται, μέσα από μια εικόνα του γάμου που βάζει στο κέντρο την προσωπική ικανοποίηση των δύο συμβαλλομένων. Όταν ο ένας ή και οι δύο δεν νιώθουν πια ικανοποιημένοι με την σχέση τους, τότε η ένωση μπορεί, και πολλοί λένε ότι πρέπει, να λυθεί.
Τι λέει το Σύνταγμά μας; Το άρθρο 5 αναγνωρίζει στον καθένα το δικαίωμα να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του, με όριο τα δικαιώματα των άλλων, το Σύνταγμα και τα χρηστά ήθη. Το άρθρο 21 θέτει την οικογένεια, ως θεμέλιο της συντήρησης και της προαγωγής του Έθνους, καθώς και το γάμο, την μητρότητα και την παιδική ηλικία, υπό την προστασία του Κράτους. Για τους συντάκτες του Συντάγματος τα δύο άρθρα δεν έρχονταν σε αντίθεση. Στον κόσμο του εκφραστικού ατομικισμού όμως, η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας ερμηνεύεται όλο και περισσότερο ως απεριόριστη αυτοδιάθεση, ενώ τα χρηστά ήθη ακούγονται σε πολλούς σαν ένα εμπόδιο που πρέπει να ξεπεραστεί.
Μέρος στ', Η μετατροπή της θυματοποίησης
Στον κλασικό μαρξισμό η καταπίεση είχε ως βάση την οικονομία. Καταπιεσμένος ήταν όποιος δεν έβρισκε δουλειά, όποιος δεν έβγαζε τον μήνα με τον μισθό του και γενικά όποιος δεν μπορούσε να καλύψει τις βασικές ανάγκες του. Αυτές οι μορφές καταπίεσης είναι υλικές και γι' αυτό είναι και μετρήσιμες. Είναι ανάγκες που μπορούν να αντιμετωπιστούν. Στην Ελλάδα της κρίσης και της ακρίβειας είναι μεγάλος βραχνάς, τα ενοίκια, οι χαμηλοί μισθοί και οι νέοι που φεύγουν στο εξωτερικό για να έχουν ένα πιο οικονομικά εύρωστο μέλλον. Στον εκφραστικό ατομικισμό όμως, το πιο σημαντικό πράγμα για τον σύγχρονο άνθρωπο είναι τα εσωτερικά του συναισθήματα, η ψυχολογική του κατάσταση. Αυτό είναι κάτι που αλλάζει τον ορισμό της καταπίεσης και του θύματος.
Αν η ανθρώπινη άνθηση ορίζεται ως η εξωτερίκευση του εσωτερικού πυρήνα συναισθημάτων που μας συγκροτεί, τότε ό,τι εμποδίζει αυτή την εξωτερίκευση; Ό,τι μας εμποδίζει να είμαστε αυθεντικοί, είναι βαθιά προβληματικό. Η καταπίεση μεταφέρεται από την οικονομία στο ψυχολογικό πεδίο. Θεσμοί και κουλτούρες αναφέρονται ως καταπιεστικοί-ες απλώς και μόνο επειδή αντιτίθενται σε ορισμένες ομάδες ή ταυτότητες με τους όρους που οι ίδιες θεωρούν φυσικούς. Οι λέξεις γίνονται όπλα και ακόμη και η σιωπή μπορεί να χαρακτηριστεί βία, όταν κάποιοι απαιτούν την ρητή αποδοχή της ταυτότητάς τους ή την καταδίκη για οτιδήποτε θεωρούν κακό. Έτσι, όταν ο εκφραστικός ατομικισμός συναντήσει την γλώσσα της πολιτικής των ταυτοτήτων, το σκηνικό για κοινωνική σύγκρουση είναι έτοιμο.
Αυτή η αντίληψη της υποτιθέμενης θυματοποίησης τροφοδοτεί σήμερα την άνοδο της πολιτικής των ταυτοτήτων, όπου κοινωνικά κατασκευασμένες κατηγορίες (φυλή, αναπηρία, φύλο αποσπασμένο από το σώμα) συνδέονται με έναν ψυχολογικό πυρήνα. Έτσι γεννιέται μια πολύ ευρεία, ρευστή και αρκετά υποκειμενική έννοια του τι είναι καταπιεστικό, με την συζήτηση να στρέφεται συχνά στη γλώσσα και στην αναπαράσταση μέσα στα μέσα ενημέρωσης, στην εκπαίδευση και στις τέχνες. Το βλέπουμε και στην πατρίδα μας. Οδηγοί συμπεριληπτικής γλώσσας που κυκλοφορούν σε ορισμένα πανεπιστήμια και δημόσιους φορείς, αντιδράσεις για ό,τι διδάσκεται αλλά και ό,τι δεν διδάσκεται στα σχολικά βιβλία, αμφισβήτηση του λογοτεχνικού κανόνα, και μια γενικότερη αίσθηση ότι κάθε πρόγραμμα σπουδών οφείλει πρώτα να απολογηθεί για όποιον ίσως περιθωριοποιεί.
Η πιο προφανής πολιτική έκφραση του εκφραστικού ατομικισμού στις δύο τελευταίες δεκαετίες είναι η άνοδος του κινήματος LGBTQ+. Το κίνημα αυτό έχει δύο χαρακτηριστικά που πηγάζουν από το ίδιο το πλαίσιο. Πρώτον, η σεξουαλική επιθυμία παίζει καθοριστικό ρόλο στην προσωπική ταυτότητα, δηλαδή δέχεται την εξουσία της εσωτερικής ψυχολογίας, και μάλιστα σε σεξουαλικοποιημένη μορφή. Δεύτερον, η ίδια η συμμαχία είναι προϊόν της κουλτούρας του εκφραστικού ατομικισμού, που αντιμετωπίζει τη θυματοποίηση και την περιθωριοποίηση σχεδόν ως αρετές.Αυτό φαίνεται από την εσωτερική ασυνέπεια της συμμαχίας. Οι ομοφυλόφιλοι άνδρες, οι λεσβίες και οι αμφιφυλόφιλοι θεωρούν δεδομένη την ύπαρξη ενός δυαδικού φύλου που θεμελιώνεται στο βιολογικό φύλο, ενώ οι queer και οι τρανς το αρνούνται.
Πώς λοιπόν προέκυψε το κίνημα; Η σύντομη εκδοχή είναι η εξής. Οι λεσβίες και οι ομοφυλόφιλοι άνδρες βρέθηκαν σε συμμαχία εξαιτίας της κρίσης του AIDS την δεκαετία του 1980, που έβαλε τους άνδρες στη θέση του θύματος, θέση που οι λεσβίες κρατούσαν από παλιά ως γυναίκες σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία. Οι queer και οι τρανς, με την κοινή αφήγηση του περιθωρίου μέσα σε μια ετεροκανονική κοινωνία, εντάχθηκαν αργότερα. Η συμμαχία στηρίζεται στην παλιά αρχή ότι ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου. Η ευθραυστότητά της φάνηκε τα τελευταία χρόνια στις οξείες διαμάχες μέσα στον φεμινισμό για το καθεστώς όσων γεννήθηκαν άνδρες και σήμερα παρουσιάζονται ως γυναίκες, διαμάχες που αρχίζουν να ακούγονται, αν και διστακτικά ακόμα, και στην δική μας δημόσια συζήτηση.
Στην χώρα μας το σύμφωνο συμβίωσης επεκτάθηκε στα ομοφυλόφυλα ζευγάρια το 2015. Ο νόμος του 2017 για την αναγνώριση της ταυτότητας φύλου επέτρεψε σε ενήλικες να αλλάξουν νομικά φύλο με απλή δήλωση, χωρίς ιατρική γνωμάτευση ή επέμβαση και σε ανήλικους από τα δεκαπέντε τους με δικαστική άδεια. Το 2024 ο πολιτικός γάμος και η υιοθεσία άρχισαν να ισχύουν και για τα ομοφυλόφιλα ζευγάρια. Ανεξάρτητα από το τι πιστεύει ο καθένας για καθεμία από αυτές τις αποφάσεις, αξίζει να παρατηρήσει κανείς ότι ακολούθησαν την ίδια λογική. Το άτομο ορίζει ποιο είναι και η κοινωνία και το κράτος καλούνται να το επικυρώσουν.
Ο πλήρης διαχωρισμός του φύλου από το βιολογικό φύλο, που προϋποθέτει η ιδεολογία των τρανς, είναι ίσως το πιο δραματικό μέχρι σήμερα παράδειγμα του πώς το ψυχολογικό εξουσιάζει το σωματικό. Σύμφωνα με την θεωρία του φύλου, από την οποία εξαρτάται, οι ιστορικές διαφορές των φύλων είναι αποτέλεσμα μιας κοινωνικά διαμορφωμένης αντιστοίχισης πολιτισμικών κανόνων πάνω σε βιολογικές διαφορές. Το αρσενικό και το θηλυκό γίνονται έτσι κοινωνικές κατασκευές και ως τέτοιες είναι ευάλωτες στην πλήρη κατεδάφιση του δυαδικού αρσενικού και θηλυκού. Αυτό ακριβώς έκανε η queer θεωρία, προτείνοντας ένα ρευστό φύλο χωρίς σταθερό πυρήνα και άρα με δυνητικά άπειρα φύλα.
Θα μπορούσαν βεβαίως να ειπωθούν πολλά ως απάντηση στις παραδοχές της θεωρίας του φύλου. Εδώ αρκεί να σημειωθεί ότι αυτή η εξουσιοδότηση των εσωτερικών αισθημάτων πάνω στην φυσική πραγματικότητα και η πολιτική απαίτηση να αναγνωριστεί δημόσια μια ψυχολογικά θεμελιωμένη ταυτότητα, ταιριάζουν απόλυτα με μια κοινωνία της οποίας το κανονικό πρότυπο είναι ο εκφραστικός ατομικισμός.
Η γλώσσα που συχνά συνοδεύει τις μαρτυρίες ανθρώπων που αυτοπροσδιορίζονται ως τρανς, του τύπου "ζούσα ένα ψέμα", "η κοινωνία με έβαζε να παίζω έναν ρόλο που δεν ήμουν εγώ", ή "επιτέλους είμαι ελεύθερος να είμαι αυτό που ήμουν πάντα μέσα μου", το δείχνει καθαρά. Αποκαλύπτει ταυτόχρονα και την αξιοσημείωτη πλαστικότητα της ταυτότητας στην σύγχρονη κουλτούρα μας, που κάνει εξαιρετικά δύσκολο να πούμε τι ακριβώς κρατά μια κοινωνία ενωμένη. Αν ούτε το σώμα μας δεν προσφέρει ένα σταθερό σημείο στις κοινωνικές σχέσεις, τότε η ατομική ταυτότητα γίνεται ασαφής και ασταθής και μαζί της όλες οι σχέσεις που χτίζονται πάνω της. Η κριτική αυτή αφορά τις ιδέες και όχι τους ανθρώπους, των οποίων η αξιοπρέπεια και ο πόνος παραμένουν υπαρκτά και δεν μειώνονται από τη διαφωνία.
Μέρος η', Σεξ και πορνογραφία
Από την στιγμή που οι άνθρωποι άρχισαν να πιστεύουν ότι η πραγματική ευτυχία βρίσκεται στο να εκφράζουμε ελεύθερα τον εαυτό μας και τα συναισθήματά μας και παράλληλα δέχτηκαν ότι η σεξουαλικότητα είναι το πιο βασικό στοιχείο της ταυτότητάς μας , τότε δεν προκαλεί έκπληξη το ότι ο εκφραστικός ατομικισμός άλλαξε ριζικά την σεξουαλική ηθική.
Οι σεξουαλικές πράξεις στερούνται πλέον ηθικής σημασίας. Την ηθική τους σημασία, όση έχουν, την λαμβάνουν μόνο από τη συναίνεση των εμπλεκομένων. Η φράση που ακούμε παντού είναι πως ό,τι κάνουν δύο ενήλικες με την συναίνεσή τους είναι δική τους υπόθεση. Οι παραδοσιακές αξίες, έδιναν στις σεξουαλικές πράξεις μια συγκεκριμένη σημασία και γι' αυτό τις τοποθετούσαν σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, συνήθως του εφ' όρου ζωής μονογαμικού γάμου. Σήμερα αυτές οι αξίες αντιμετωπίζονται ως καταπιεστικές. Για την ορθόδοξη παράδοση ο γάμος είναι μυστήριο και το σώμα ναός του Αγίου Πνεύματος. Για τον εκφραστικό ατομικισμό είναι ιδιωτικό συμβόλαιο και το σώμα ιδιωτική ιδιοκτησία.
Το πιο ακραίο παράδειγμα αυτής της φιλοσοφίας είναι η πορνογραφία. Η αλήθεια είναι ότι υπήρχε από παλιά, αλλά η ευρύτατη διάδοση και χρήση της, μαζί με την αυξανόμενη κοινωνική της αποδοχή από τον κυρίαρχο πολιτισμό, αποτελεί πρωτοφανές ιστορικό γεγονός. Στο κινητό που κρατάει ένα δωδεκάχρονο στην Αθήνα, στην Θεσσαλονίκη ή σε ένα χωριό της Κρήτης η πρόσβαση σε τέτοιο υλικό χρειάζεται απλά μερικά πατήματα κουμπιών και πολλά παιδιά έρχονται σε επαφή με αναρμόζουσες εικόνες. Το κράτος, αντιμέτωπο με το πρόβλημα, ψάχνει εργαλεία όπως η επαλήθευση ηλικίας και το Kids Wallet.
Ας αφήσουμε στην άκρη τις πολλές κριτικές που μπορούν να γίνουν στην πορνογραφία, με πρώτη την σύνδεσή της με το κύκλωμα της σεξουαλικής εκμετάλλευσης, την εικόνα που προβάλλει για τη γυναίκα και τις όλο και καλύτερα τεκμηριωμένες σωματικές και ψυχικές της επιπτώσεις. Αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ είναι ότι η φιλοσοφία που προωθεί η πορνογραφία είναι ένα παράδειγμα του εκφραστικού ατομικισμού. Οι σεξουαλικές πράξεις έχουν σημασία μόνο για εκείνον που τις βλέπει. Η ικανοποίηση του θεατή είναι ο σκοπός των πράξεων στην οθόνη, και τα σώματα όσων συμμετέχουν γίνονται απλά εργαλεία για την ικανοποίηση ενός άλλου.
Αποκομμένη από κάθε προσωπική σχέση και ιστορία, η πορνογραφία παρουσιάζει το σεξ ως αυτοσκοπό, με σκοπό την απόλαυση του καταναλωτή και με πράξεις χωρίς καμία εσωτερική ηθική σημασία. Ο άλλος γίνεται απλώς μέσο για την ευτυχία του καταναλωτή. Η πορνογραφία είναι η σεξουαλική φιλοσοφία του εκφραστικού ατομικισμού στην πιο συνεπή της κατάληξη .
Αυτό εξηγεί και μια αντίφαση που συναντάμε στη δημόσια συζήτηση. Το ίδιο κράτος που θέλει δικαιολογημένα να προστατεύσει τα παιδιά από την πορνογραφία δυσκολεύεται να εξηγήσει το γιατί αυτό που προστατεύει τα παιδιά θα έπρεπε να είναι καλό και για τους ενήλικες. Αφού η συναίνεση είναι το μόνο κριτήριο, ο λόγος της προστασίας περιορίζεται στην ηλικία. Δεν υπάρχει πια κάποιο βαθύτερο επιχείρημα για το τι είναι ο άνθρωπος και τι οφείλουμε στο σώμα του άλλου.
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ
Παρασκευή 23 Οκτωβρίου 2026
Από την κοινότητα & το καθήκον στο άτομο & τις επιδιώξεις του
Ο εκφραστικός ατομικισμός απειλεί την ελληνική κοινωνία
*****
Ν: Ο Χριστόδουλος Μολύβας είναι υπεύθυνος και μέλος Θεματικών Ομάδων της ΝΙΚΗΣ, με διεθνή λόγο, πολύπλευρη μόρφωση & θεολογική κατάρτιση. Το παρακάτω άρθρο του παρουσιάζει ουσιαστικά τη μετατόπιση του κέντρου βάρους που βλέπουμε πλέον στην εποχή μας, από την κοινότητα - με τις αξίες της και την αίσθηση του καθήκοντος προς αυτήν - στο άτομο, με τα συναισθήματα, τις "ατομικές αξίες" και τις υποκειμενικές επιδιώξεις του.
Το 2020 ο Βρετανός θεολόγος και εκκλησιαστικός ιστορικός Carl Trueman δημοσίευσε το εξαιρετικό έργο του: The rise and triumph of the modern self.Cultural amnesia,expressive individualism, and the road to sexual revolution. Στο βιβλίο αναλύεται αυτό που βλέπετε στον τίτλο του άρθρου. Φυσικά θα ήταν αδύνατο να το παρουσιάσω ολόκληρο εδώ για πρακτικούς λόγους (είναι εκατοντάδες οι σελίδες), μπορώ να προχωρήσω ωστόσο σε μια περιγραφή των ιδεών του προσαρμοσμένες στην δική μας πραγματικότητα. Εξάλλου κι εμείς τις ίδιες συνθήκες αντιμετωπίζουμε ως κοινωνία. Η περιγραφή θα παρουσιαστεί σε συνέχειες λόγω του αναπόφευκτου όγκου του κειμένου.
Αν ανοίξει λοιπόν κανείς σήμερα μια εφημερίδα, δει ένα δελτίο ειδήσεων ή τα social media, θα βρει να συνυπάρχουν καθημερινά θέματα όπως το δικαίωμα στην έκτρωση (και όχι άμβλωση, όπως επίτηδες την αποκαλούν για να την κάνουν πιο εύπεπτη), το δημογραφικό, την εύκολη πρόσβαση των παιδιών στην πορνογραφία, την συζήτηση για την επαλήθευση ηλικίας στο διαδίκτυο, το δικαίωμα στην ευθανασία την εξωσωματική γονιμοποίηση και την παρένθετη μητρότητα. Επίσης θα βρει θέματα όπως η νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου και ο ψευτογάμος των ομοφυλόφιλων (και όχι ομόφυλων) ζευγαριών, η πολιτική των ταυτοτήτων και του προσωπικού αριθμού, καθώς και το ερώτημα τι επιτρέπεται να λέει κανείς δημόσια, πόση ελευθερία έχει να ομολογεί την Πίστη του, και ποιος έχει τον τελευταίο λόγο για την ανατροφή ενός παιδιού.
Ο Carl Trueman υποστηρίζει στο βιβλίο του ότι πίσω από όλα αυτά υπάρχει μια κοινή ρίζα. Αυτή η ρίζα είναι ο τρόπος με τον οποίο ο σύγχρονος άνθρωπος κατανοεί τον ίδιο του τον εαυτό και την σχέση του με τους άλλους. Στην καρδιά των πολιτισμικών συγκρούσεων της εποχής μας βρίσκεται μια κοινή αντίληψη για το τι είναι ο άνθρωπος, και αυτή η αντίληψη αλλάζει τον κόσμο μας, από τους θεσμούς μέχρι την στοιχειώδη ηθική.
Το βιβλίο γράφτηκε για τις ΗΠΑ, όμως θα μπορούσε κάλλιστα να έχει γραφτεί και για εμάς. Το ελληνικό σύνταγμα θέτει την οικογένεια υπό την προστασία του κράτους θεωρώντας την θεμέλιο της συνέχισης και της προαγωγής του έθνους, ενώ σχεδόν εννέα στους δέκα Έλληνες συνεχίζουν να δηλώνουν Ορθόδοξοι. Θα περίμενε λοιπόν κανείς ότι η νέα παγκόσμια αντίληψη περί του εαυτού θα συναντούσε μεγαλύτερες αντιστάσεις εδώ από ότι στις δυτικές κοινωνίες. Η πραγματικότητα δυστυχώς δεν είναι ευχάριστη.
Μέρος β΄ Τι εννοούμε όταν λέμε εαυτός.
Με την λέξη εαυτός, σύμφωνα με τον Trueman, εννοούμε τον τρόπο με τον οποίο καταλαβαίνουμε την ταυτότητά μας, τον τρόπο που σχετιζόμαστε με την ευρύτερη κοινωνία και το τι θεωρούμε ευτυχία και ευημερία. Αυτή την κατανόηση μας την καλλιεργεί η κοινωνία μέσα στην οποία μεγαλώνουμε, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, δεν είναι προϊόν προσωπικού στοχασμού.
Σκεφτείτε πόσες φορές έχουμε ακούσει, από τηλεοπτικές σειρές, τραγούδια, διαφημίσεις, αλλά και από τα χείλη φίλων και συγγενών, φράσεις όπως: κάνε ό,τι σε κάνει ευτυχισμένο, ζήσε τη ζωή σου, πρέπει να είσαι ο εαυτός σου, η δεν χρωστάω σε κανέναν τίποτα. Κανείς δεν μας τις δίδαξε ως μάθημα. Τις έχουμε κάνει κτήμα μας, σωστά; Κι όμως κάθε μία από αυτές κουβαλά μια ολόκληρη φιλοσοφία για το ποιος είναι ο άνθρωπος και τι οφείλει σε όσους τον περιβάλλουν.
Αυτό το έχει περιγράψει υπέροχα και ο Καναδός φιλόσοφος Charles Taylor με τον όρο κοινωνικό φαντασιακό (με έναν διαφορετικό τρόπο από τον Κ.Καστοριάδη). Μιλάει για το πώς οι απλοί άνθρωποι φαντάζονται το κοινωνικό τους περιβάλλον, και παρατηρεί ότι αυτό σπάνια διατυπώνεται με θεωρητικούς όρους. Μεταφέρεται με εικόνες, ιστορίες και θρύλους. Η θεωρία είναι κτήμα μιας μικρής μειονότητας, ενώ το κοινωνικό φαντασιακό το μοιράζονται μεγάλα πλήθη, αν όχι ολόκληρη η κοινωνία. Αυτό του δίνει και την μεγάλη ισχύ. Είναι η κοινή κατανόηση που κάνει δυνατές τις κοινές πρακτικές και δίνει σε αυτές μια διάχυτη αίσθηση νομιμότητας. Πρόκειται για ένα μείγμα ιδεών, διαισθήσεων και κοινωνικών συνηθειών που ενισχύουν η μία την άλλη και στηρίζουν μια συγκεκριμένη αίσθηση του εαυτού.
Τη σύγχρονη μορφή αυτού του εαυτού, ο κοινωνιολόγος Robert Bellah την ονόμασε εκφραστικό ατομικισμό. Σύμφωνα με αυτόν, κάθε άνθρωπος έχει έναν μοναδικό πυρήνα συναισθημάτων και διαισθήσεων και αυτός ο πυρήνας πρέπει να ξεδιπλωθεί και να εκφραστεί προς τα έξω, αν θέλουμε να πούμε ότι ο άνθρωπος πραγματοποίησε την ατομικότητά του.
Ο Taylor βλέπει τον εκφραστικό ατομικισμό ως το κυρίαρχο πρότυπο του δυτικού ανθρώπου και τον συνδέει με αυτό που αποκαλεί κουλτούρα της αυθεντικότητας. Η βασική της πεποίθηση είναι ότι ο καθένας μας έχει τον δικό του τρόπο να πραγματώνει την ανθρωπιά του, ότι είναι σημαντικό να τον βρει και να τον ζήσει, και ότι δεν πρέπει να υποταχθεί σε ένα πρότυπο που του επιβάλλεται απ' έξω, είτε από την κοινωνία, είτε από την προηγούμενη γενιά, είτε από κάποια θρησκευτική ή πολιτική εξουσία. Κοινώς, είναι αυτό που θα λέγαμε εμείς:ό,τι μου επέβαλαν οι γονείς μου, ο παπάς, το σχολείο, το κόμμα, δεν είμαι εγώ.
Όταν η εσωτερική αίσθηση γίνεται η υπέρτατη αρχή για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος, προκύπτουν διαδοχικά κάποιες συνέπειες. Πρώτον, για να είναι κανείς πραγματικά ο εαυτός του, πρέπει να φέρεται σύμφωνα με όσα νιώθει μέσα του. Δεύτερον, η αυθεντικότητα ανεβαίνει στην κορυφή της ιεραρχίας των αρετών, επειδή μια εξωτερική συμπεριφορά που δεν ταιριάζει με τα εσωτερικά συναισθήματα θεωρείται ένδειξη ότι ο κοινωνικός εαυτός είναι ψεύτικος και ότι ο αληθινός εαυτός κρύβεται. Τρίτον, αναπτύσσεται ένα σύνολο ηθικών προτεραιοτήτων που διαμορφώνει τη φαντασία του ατόμου και, μέσω αυτού, το είδος της κοινωνίας που προκύπτει από άτομα σαν κι αυτό. Και τέταρτον, η ευτυχία και η ανθρώπινη ευημερία ταυτίζονται με την εσωτερική ψυχολογική γαλήνη και ευεξία του καθενός.
Τις συνέπειες αυτές για τη φαντασία μιας ολόκληρης κοινωνίας τις συνοψίζει ο Carter Snead, καθηγητής Νομικής και διευθυντής του κέντρου ηθικής και πολιτισμού de Nicola στο Πανεπιστήμιο Notre Dame, στην συζήτησή του για τη δημόσια βιοηθική στις ΗΠΑ. Όπου κυριαρχεί αυτή η ανθρωπολογία, οι ανθρώπινες σχέσεις και οι κοινωνικές ρυθμίσεις κρίνονται μόνο από το πόσο καλά ή πόσο άσχημα υπηρετούν τα αυτοπροσδιοριζόμενα σχέδια της ατομικής βούλησης. Οι άνθρωποι συναντιούνται ως ατομικές βουλήσεις. Συνεργάζονται όσο διαρκεί ένας αμοιβαία επωφελής σκοπός και χωρίζουν όταν ο σκοπός επιτευχθεί ή εγκαταλειφθεί. Ή, στη χειρότερη περίπτωση, συναντιούνται ως αντίπαλοι που πρέπει να υπερισχύσουν ο ένας του άλλου για να πετύχει ο καθένας τους στόχους του. Η αυτονομία και η αυτοδιάθεση ανεβαίνουν έτσι πάνω από τις άλλες αξίες της ηθικής, όπως η ευεργεσία, η δικαιοσύνη, η αξιοπρέπεια και η ισότητα.
Το συμπέρασμα είναι ότι ο εκφραστικός ατομικισμός έχει βαρύτατες συνέπειες για τον τρόπο που μια κοινωνία σκέφτεται για τις ανθρώπινες σχέσεις, την ηθική και τον νόμο.
Η άνοδος του εκφραστικού ατομικισμού συνδέεται στενά με την εσωστρέφεια που χαρακτηρίζει την δυτική σκέψη από την Μεταρρύθμιση και μετά. Τότε τα ερωτήματα της πίστης και της γνωσιολογικής βεβαιότητας συναντήθηκαν με την κατάρρευση της παραδοσιακής εκκλησιαστικής εξουσίας στην δύση και η αναζήτηση της αλήθειας στράφηκε προς τα ατομικά ενδότερα. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι ο Καρτέσιος, με την αρχή της ριζικής αμφιβολίας και την πρόταση να θεμελιωθεί η βεβαιότητα στην ατομική ψυχολογική αυτοσυνειδησία. Σημαντικότερη ίσως, για το θέμα μας ωστόσο, είναι η μορφή του Jean-Jacques Rousseau (Ρουσσώ).
Για τον Rousseau, ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος και αθώος και η ηθική του αίσθηση παραμορφώνεται από την κοινωνία. Έδωσε μεγάλη βαρύτητα στα συναισθήματα, στα συναισθηματικά ένστικτα σύμφωνα με τους όρους της εποχής μας, ως απαραίτητα συστατικά της ορθής ηθικής κρίσης. Η προτροπή του να ακούσουμε την αμόλυντη εσωτερική φωνή της φύσης μας οδηγεί ουσιαστικά στο να αφήσουμε τα ένστικτά μας να ορίσουν ποιοι είμαστε. Εδώ προαναγγέλλεται, με πολλούς τρόπους, ο σύγχρονος εκφραστικός άνθρωπος.
Η εξουσιοδότηση των εσωτερικών συναισθημάτων βρήκε ισχυρούς πολιτισμικούς υποστηρικτές στους εκπροσώπους του Ρομαντισμού, ο οποίος άνθισε στον γερμανικό και αγγλόφωνο κόσμο στα τέλη του δέκατου όγδοου και στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. Μέσα από την ποίηση, την ζωγραφική και την μουσική, ο Ρομαντισμός εξύψωσε το άτομο, τα συναισθήματα και την δύναμη της φύσης και προτίμησε το μεσαιωνικό από το κλασικό και το αγροτικό από το αστικό.
Είναι αξιοσημείωτο να αναφέρουμε ότι ορισμένες ριζοσπαστικές μορφές της εποχής επιτέθηκαν ευθέως στην οργανωμένη θρησκεία, δηλαδή στον θεσμικό Χριστιανισμό, και στην ιδέα του διά βίου μονογαμικού γάμου. Για ρομαντικούς όπως ο Percy Bysshe Shelley και ο William Blake, η εκκλησία και ο γάμος ήταν εξωτερικά εμπόδια στην ευτυχία του αυθόρμητου ατόμου. Αυτό το θέμα της πολιτισμικής διαμαρτυρίας συνδέει τον Ρομαντισμό με την πολιτική του σήμερα.
Αυτό που έσωσε τον Ρομαντισμό από τον καθαρό ηθικό υποκειμενισμό ήταν η πεποίθηση ότι η ίδια η φύση έχει μια εσωτερική ηθική δομή. Η αμόλυντη εσωτερική φωνή ήταν η ίδια για όλους και περιλάμβανε ενσυναίσθηση και συμπόνια για τους άλλους. Όπως έλεγε ο Rousseau, οι ηθικές αρχές, η δικαιοσύνη και η ισότητα, είναι απλώς, τυποποιημένες εκφράσεις αυτών των βαθύτερων ανθρώπινων συναισθημάτων.
Στα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα όμως, η ιδέα ότι η ανθρώπινη φύση έχει εγγενή ηθική δομή δέχθηκε σφοδρή φιλοσοφική επίθεση. Τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο Friedrich Nietzsche, ο Karl Marx και ο Charles Darwin [Ν: Νίτσε, Μαρξ και Δαρβίνος]. Ο Nietzsche υποστήριξε ότι, αφού ο Immanuel Kant είχε ουσιαστικά αποβάλει τον Θεό και την μεταφυσική, η ηθική έμεινε χωρίς έδαφος.Επρόκειτο δηλαδή για μια απάτη με την οποία μια ομάδα της κοινωνίας αφόπλιζε μια άλλη. Ο Marx, στηριγμένος στον ιστορισμό του Hegel, είδε την ηθική ως το μέσο με το οποίο η κυρίαρχη τάξη διατηρεί το οικονομικό και κοινωνικό status quo και άρα την ίδια της την εξουσία. Και ο Darwin, αναιρώντας τη διάκριση ανάμεσα στον άνθρωπο και τα άλλα ζώα, αρνήθηκε ότι ο άνθρωπος υπάρχει για έναν συγκεκριμένο κοσμολογικό σκοπό και μετέτρεψε την ηθική σε εκλογίκευση συμπεριφορών που εξυπηρετούν τη διατήρηση του είδους. Το αποτέλεσμα και των τριών ήταν να κλονιστεί η εμπιστοσύνη των Ρομαντικών στο ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως καλός.
Στην αρχή του εικοστού αιώνα ο Sigmund Freud έκανε μια ακόμη καθοριστική κίνηση. Είδε τον εσωτερικό ψυχικό χώρο ριζωμένο στις σκοτεινές και παράλογες δυνάμεις της σεξουαλικής επιθυμίας, που κατά τη θεωρία του ξεκινά όχι στην εφηβεία αλλά στη βρεφική ηλικία. Ήταν πραγματικά μια τεράστια μετατόπιση, διότι το σεξ έπαψε να είναι κάτι που κάνει ο άνθρωπος και έγινε κάτι που ο άνθρωπος είναι! Αυτή η μετατόπιση έβαλε το εννοιολογικό θεμέλιο για την σεξουαλική ταυτότητα και κατ' επέκταση, για την πολιτική της σεξουαλικής ταυτότητας.
Την πιο οξεία θεωρητική διατύπωση τη δώσανε ο Herbert Marcuse και ο Wilhelm Reich, που οικειοποιήθηκαν τον Freud για λογαριασμό της Νέας Αριστεράς. Είναι όμως φανερό ότι, από τη στιγμή που η σεξουαλική επιθυμία θεωρείται κεντρική για την ανθρώπινη ταυτότητα, θα καταλάβει εξέχουσα θέση και στον πολιτικό λόγο. Ο σύγχρονος εκφραστικός άνθρωπος είναι και ο σύγχρονος σεξουαλικοποιημένος άνθρωπος, με την αυτοέκφραση και την ιδέα της ευτυχίας να ορίζονται με όρους που δίνουν στο σεξ σημαντική θέση.
Εδώ ο Έλληνας αναγνώστης θα παρατηρήσει βεβαίως ότι η Ανατολή δεν γνώρισε Μεταρρύθμιση με αυτή τη μορφή, ούτε τον Καρτέσιο, ούτε και τον Ρομαντισμό ως ρήξη με την εκκλησιαστική εμπειρία. Ο ορθόδοξος κόσμος κράτησε για αιώνες μια άλλη ανθρωπολογία, για την οποία θα μιλήσουμε στο τέλος. Οι ιδέες αυτές ήρθαν στον τόπο μας από την Δύση. Πρώτα, σε μικρή κλίμακα, μέσα από τον νεοελληνικό Διαφωτισμό και τη ρήξη ενός μέρους των λογίων με την Εκκλησία.
Έπειτα, με μαζικότερο τρόπο και κυρίως μετά το 1974, όταν η Μεταπολίτευση άνοιξε τις πόρτες σε ό,τι είχε μεσολαβήσει στη Δύση. Την σεξουαλική επανάσταση, τον Μάη του '68, τον μαρξισμό των πανεπιστημίων και την ριζοσπαστική κριτική κάθε εξουσίας και κάθε παράδοσης. Αυτό που η Δύση έκανε κτήμα της μετά από διεργασίες σχεδόν δύο αιώνων, η πατρίδα μας το αφομοίωσε μόλις σε λίγες δεκαετίες, χωρίς καν να υπάρξει κάποια κριτική αξιολόγηση. Τα κατάπιαμε κυριολεκτικά αμάσητα!!
Μέρος δ΄ Πώς μια ιδέα γίνεται αυτονόητη
Πώς έγινε ο εκφραστικός ατομικισμός το κυρίαρχο πρότυπο στις σύγχρονες κοινωνίες;
Ο σημαντικότερος παράγοντας που οδήγησε εκεί, κατά τον Trueman, ήταν η κατάρρευση των παραδοσιακών θεσμών, που οδηγούσαν τον άνθρωπο στο να καταλάβει ποιος είναι. Μιλάμε βεβαίως για το τόσο παρεξηγημένο στην Ελλάδα τρίπτυχο θρησκεία, έθνος, οικογένεια. Όταν αυτά αποδυναμώνονται, τότε ο καθένας οδηγείται στο να επιλέγει μόνος του το ποιος θα είναι.
Στην πατρίδα μας αυτό το τρίπτυχο έγινε συνώνυμο της ύβρεως. Το έθνος μετατράπηκε για μεγάλα τμήματα της πνευματικής και πολιτικής ζωής σε έναν ύποπτο όρο, ένα θέμα που προκαλεί από αμηχανία ως και ειρωνεία, ενώ η ίδια η λέξη πατρίδα άρχισε να ακούγεται σε ορισμένους κύκλους σαν κάτι το αποκρουστικό! Η δεκαετία των μνημονίων πρόσθεσε επίσης το αίσθημα ότι οι σημαντικές αποφάσεις παίρνονται αλλού και οι νέοι άνθρωποι, εκατοντάδες χιλιάδες από τους οποίους έφυγαν στο εξωτερικό, έμαθαν να ψάχνουν το μέλλον τους μακριά από τον τόπο τους.
Η Εκκλησία είδε ένα μεγάλο μέρος του κόσμου να την κρατά σε απόσταση, άλλοτε εξαιτίας δικών της αδυναμιών και άλλοτε επειδή η καθημερινότητα των πόλεων ακύρωσε την ενοριακή ζωή. Η δε οικογένεια, που στα χρόνια της κρίσης λειτούργησε ως το τελευταίο δίχτυ προστασίας, με τους παππούδες να συντηρούν τα εγγόνια και τους γονείς να στηρίζουν τα παιδιά τους που δεν έβρισκαν δουλειά, δέχτηκε απανωτά πλήγματα διότι οι γεννήσεις όλο και μειώνονται και οι γάμοι λιγόστεψαν και χαλάνε και εύκολα.
Μέσα σ' αυτήν την κατάσταση έκαναν θραύση η ανάπτυξη της τεχνολογίας και η ψυχαγωγία. Από την δεκαετία του 1990, με την ιδιωτική τηλεόραση, και ακόμη περισσότερο από τη στιγμή που το διαδίκτυο, το κινητό και τα κοινωνικά δίκτυα μπήκαν στην ζωή μας μάθαμε να την βλέπουμε μέσα από ιστορίες που γράφουν άλλοι.
Διάφορες τηλεοπτικές σειρές, διαφημίσεις ή και influencers δημιουργούν συνεχώς την εντύπωση ότι ο καθένας μπορεί να είναι απλά αυτό που θέλει. Οι παλιές αφηγήσεις ταυτότητας, το είμαι παιδί του τάδε χωριού, της τάδε οικογένειας, της τάδε πίστης, όλο και λιγοστεύουν, ενώ οι νέες που τις διαδέχονται στηρίζονται στον σεξουαλικό προσανατολισμό και στο φύλο. Το αποτέλεσμα όλων αυτών; Ο εκφραστικός ατομικισμός είναι πια το κυρίαρχο πρότυπο.
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ
Ακολουθούν τα κεφάλαια: Δικαιώματα χωρίς καθήκοντα – Η μετατροπή της θυματοποίησης – Το κίνημα LGBTQ+ – Σεξ και πορνογραφία – Ζωή και θάνατος κ.ά.
Αρθρογραφία Χ. Μολύβα στην ιστοσελίδα της ΝΙΚΗΣ