Ο εκφραστικός ατομικισμός απειλεί την ελληνική κοινωνία
*****
Ν: Ο Χριστόδουλος Μολύβας είναι υπεύθυνος και μέλος Θεματικών Ομάδων της ΝΙΚΗΣ, με διεθνή λόγο, πολύπλευρη μόρφωση & θεολογική κατάρτιση. Το παρακάτω άρθρο του παρουσιάζει ουσιαστικά τη μετατόπιση του κέντρου βάρους που βλέπουμε πλέον στην εποχή μας, από την κοινότητα - με τις αξίες της και την αίσθηση του καθήκοντος προς αυτήν - στο άτομο, με τα συναισθήματα, τις "ατομικές αξίες" και τις υποκειμενικές επιδιώξεις του.
Το 2020 ο Βρετανός θεολόγος και εκκλησιαστικός ιστορικός Carl Trueman δημοσίευσε το εξαιρετικό έργο του: The rise and triumph of the modern self.Cultural amnesia,expressive individualism, and the road to sexual revolution. Στο βιβλίο αναλύεται αυτό που βλέπετε στον τίτλο του άρθρου. Φυσικά θα ήταν αδύνατο να το παρουσιάσω ολόκληρο εδώ για πρακτικούς λόγους (είναι εκατοντάδες οι σελίδες), μπορώ να προχωρήσω ωστόσο σε μια περιγραφή των ιδεών του προσαρμοσμένες στην δική μας πραγματικότητα. Εξάλλου κι εμείς τις ίδιες συνθήκες αντιμετωπίζουμε ως κοινωνία. Η περιγραφή θα παρουσιαστεί σε συνέχειες λόγω του αναπόφευκτου όγκου του κειμένου.
Αν ανοίξει λοιπόν κανείς σήμερα μια εφημερίδα, δει ένα δελτίο ειδήσεων ή τα social media, θα βρει να συνυπάρχουν καθημερινά θέματα όπως το δικαίωμα στην έκτρωση (και όχι άμβλωση, όπως επίτηδες την αποκαλούν για να την κάνουν πιο εύπεπτη), το δημογραφικό, την εύκολη πρόσβαση των παιδιών στην πορνογραφία, την συζήτηση για την επαλήθευση ηλικίας στο διαδίκτυο, το δικαίωμα στην ευθανασία την εξωσωματική γονιμοποίηση και την παρένθετη μητρότητα. Επίσης θα βρει θέματα όπως η νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου και ο ψευτογάμος των ομοφυλόφιλων (και όχι ομόφυλων) ζευγαριών, η πολιτική των ταυτοτήτων και του προσωπικού αριθμού, καθώς και το ερώτημα τι επιτρέπεται να λέει κανείς δημόσια, πόση ελευθερία έχει να ομολογεί την Πίστη του, και ποιος έχει τον τελευταίο λόγο για την ανατροφή ενός παιδιού.
Ο Carl Trueman υποστηρίζει στο βιβλίο του ότι πίσω από όλα αυτά υπάρχει μια κοινή ρίζα. Αυτή η ρίζα είναι ο τρόπος με τον οποίο ο σύγχρονος άνθρωπος κατανοεί τον ίδιο του τον εαυτό και την σχέση του με τους άλλους. Στην καρδιά των πολιτισμικών συγκρούσεων της εποχής μας βρίσκεται μια κοινή αντίληψη για το τι είναι ο άνθρωπος, και αυτή η αντίληψη αλλάζει τον κόσμο μας, από τους θεσμούς μέχρι την στοιχειώδη ηθική.
Το βιβλίο γράφτηκε για τις ΗΠΑ, όμως θα μπορούσε κάλλιστα να έχει γραφτεί και για εμάς. Το ελληνικό σύνταγμα θέτει την οικογένεια υπό την προστασία του κράτους θεωρώντας την θεμέλιο της συνέχισης και της προαγωγής του έθνους, ενώ σχεδόν εννέα στους δέκα Έλληνες συνεχίζουν να δηλώνουν Ορθόδοξοι. Θα περίμενε λοιπόν κανείς ότι η νέα παγκόσμια αντίληψη περί του εαυτού θα συναντούσε μεγαλύτερες αντιστάσεις εδώ από ότι στις δυτικές κοινωνίες. Η πραγματικότητα δυστυχώς δεν είναι ευχάριστη.
Μέρος β΄ Τι εννοούμε όταν λέμε εαυτός.
Με την λέξη εαυτός, σύμφωνα με τον Trueman, εννοούμε τον τρόπο με τον οποίο καταλαβαίνουμε την ταυτότητά μας, τον τρόπο που σχετιζόμαστε με την ευρύτερη κοινωνία και το τι θεωρούμε ευτυχία και ευημερία. Αυτή την κατανόηση μας την καλλιεργεί η κοινωνία μέσα στην οποία μεγαλώνουμε, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, δεν είναι προϊόν προσωπικού στοχασμού.
Σκεφτείτε πόσες φορές έχουμε ακούσει, από τηλεοπτικές σειρές, τραγούδια, διαφημίσεις, αλλά και από τα χείλη φίλων και συγγενών, φράσεις όπως: κάνε ό,τι σε κάνει ευτυχισμένο, ζήσε τη ζωή σου, πρέπει να είσαι ο εαυτός σου, η δεν χρωστάω σε κανέναν τίποτα. Κανείς δεν μας τις δίδαξε ως μάθημα. Τις έχουμε κάνει κτήμα μας, σωστά; Κι όμως κάθε μία από αυτές κουβαλά μια ολόκληρη φιλοσοφία για το ποιος είναι ο άνθρωπος και τι οφείλει σε όσους τον περιβάλλουν.
Αυτό το έχει περιγράψει υπέροχα και ο Καναδός φιλόσοφος Charles Taylor με τον όρο κοινωνικό φαντασιακό (με έναν διαφορετικό τρόπο από τον Κ.Καστοριάδη). Μιλάει για το πώς οι απλοί άνθρωποι φαντάζονται το κοινωνικό τους περιβάλλον, και παρατηρεί ότι αυτό σπάνια διατυπώνεται με θεωρητικούς όρους. Μεταφέρεται με εικόνες, ιστορίες και θρύλους. Η θεωρία είναι κτήμα μιας μικρής μειονότητας, ενώ το κοινωνικό φαντασιακό το μοιράζονται μεγάλα πλήθη, αν όχι ολόκληρη η κοινωνία. Αυτό του δίνει και την μεγάλη ισχύ. Είναι η κοινή κατανόηση που κάνει δυνατές τις κοινές πρακτικές και δίνει σε αυτές μια διάχυτη αίσθηση νομιμότητας. Πρόκειται για ένα μείγμα ιδεών, διαισθήσεων και κοινωνικών συνηθειών που ενισχύουν η μία την άλλη και στηρίζουν μια συγκεκριμένη αίσθηση του εαυτού.
Τη σύγχρονη μορφή αυτού του εαυτού, ο κοινωνιολόγος Robert Bellah την ονόμασε εκφραστικό ατομικισμό. Σύμφωνα με αυτόν, κάθε άνθρωπος έχει έναν μοναδικό πυρήνα συναισθημάτων και διαισθήσεων και αυτός ο πυρήνας πρέπει να ξεδιπλωθεί και να εκφραστεί προς τα έξω, αν θέλουμε να πούμε ότι ο άνθρωπος πραγματοποίησε την ατομικότητά του.
Ο Taylor βλέπει τον εκφραστικό ατομικισμό ως το κυρίαρχο πρότυπο του δυτικού ανθρώπου και τον συνδέει με αυτό που αποκαλεί κουλτούρα της αυθεντικότητας. Η βασική της πεποίθηση είναι ότι ο καθένας μας έχει τον δικό του τρόπο να πραγματώνει την ανθρωπιά του, ότι είναι σημαντικό να τον βρει και να τον ζήσει, και ότι δεν πρέπει να υποταχθεί σε ένα πρότυπο που του επιβάλλεται απ' έξω, είτε από την κοινωνία, είτε από την προηγούμενη γενιά, είτε από κάποια θρησκευτική ή πολιτική εξουσία. Κοινώς, είναι αυτό που θα λέγαμε εμείς:ό,τι μου επέβαλαν οι γονείς μου, ο παπάς, το σχολείο, το κόμμα, δεν είμαι εγώ.
Όταν η εσωτερική αίσθηση γίνεται η υπέρτατη αρχή για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος, προκύπτουν διαδοχικά κάποιες συνέπειες. Πρώτον, για να είναι κανείς πραγματικά ο εαυτός του, πρέπει να φέρεται σύμφωνα με όσα νιώθει μέσα του. Δεύτερον, η αυθεντικότητα ανεβαίνει στην κορυφή της ιεραρχίας των αρετών, επειδή μια εξωτερική συμπεριφορά που δεν ταιριάζει με τα εσωτερικά συναισθήματα θεωρείται ένδειξη ότι ο κοινωνικός εαυτός είναι ψεύτικος και ότι ο αληθινός εαυτός κρύβεται. Τρίτον, αναπτύσσεται ένα σύνολο ηθικών προτεραιοτήτων που διαμορφώνει τη φαντασία του ατόμου και, μέσω αυτού, το είδος της κοινωνίας που προκύπτει από άτομα σαν κι αυτό. Και τέταρτον, η ευτυχία και η ανθρώπινη ευημερία ταυτίζονται με την εσωτερική ψυχολογική γαλήνη και ευεξία του καθενός.
Τις συνέπειες αυτές για τη φαντασία μιας ολόκληρης κοινωνίας τις συνοψίζει ο Carter Snead, καθηγητής Νομικής και διευθυντής του κέντρου ηθικής και πολιτισμού de Nicola στο Πανεπιστήμιο Notre Dame, στην συζήτησή του για τη δημόσια βιοηθική στις ΗΠΑ. Όπου κυριαρχεί αυτή η ανθρωπολογία, οι ανθρώπινες σχέσεις και οι κοινωνικές ρυθμίσεις κρίνονται μόνο από το πόσο καλά ή πόσο άσχημα υπηρετούν τα αυτοπροσδιοριζόμενα σχέδια της ατομικής βούλησης. Οι άνθρωποι συναντιούνται ως ατομικές βουλήσεις. Συνεργάζονται όσο διαρκεί ένας αμοιβαία επωφελής σκοπός και χωρίζουν όταν ο σκοπός επιτευχθεί ή εγκαταλειφθεί. Ή, στη χειρότερη περίπτωση, συναντιούνται ως αντίπαλοι που πρέπει να υπερισχύσουν ο ένας του άλλου για να πετύχει ο καθένας τους στόχους του. Η αυτονομία και η αυτοδιάθεση ανεβαίνουν έτσι πάνω από τις άλλες αξίες της ηθικής, όπως η ευεργεσία, η δικαιοσύνη, η αξιοπρέπεια και η ισότητα.
Το συμπέρασμα είναι ότι ο εκφραστικός ατομικισμός έχει βαρύτατες συνέπειες για τον τρόπο που μια κοινωνία σκέφτεται για τις ανθρώπινες σχέσεις, την ηθική και τον νόμο.
Η άνοδος του εκφραστικού ατομικισμού συνδέεται στενά με την εσωστρέφεια που χαρακτηρίζει την δυτική σκέψη από την Μεταρρύθμιση και μετά. Τότε τα ερωτήματα της πίστης και της γνωσιολογικής βεβαιότητας συναντήθηκαν με την κατάρρευση της παραδοσιακής εκκλησιαστικής εξουσίας στην δύση και η αναζήτηση της αλήθειας στράφηκε προς τα ατομικά ενδότερα. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι ο Καρτέσιος, με την αρχή της ριζικής αμφιβολίας και την πρόταση να θεμελιωθεί η βεβαιότητα στην ατομική ψυχολογική αυτοσυνειδησία. Σημαντικότερη ίσως, για το θέμα μας ωστόσο, είναι η μορφή του Jean-Jacques Rousseau (Ρουσσώ).
Για τον Rousseau, ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος και αθώος και η ηθική του αίσθηση παραμορφώνεται από την κοινωνία. Έδωσε μεγάλη βαρύτητα στα συναισθήματα, στα συναισθηματικά ένστικτα σύμφωνα με τους όρους της εποχής μας, ως απαραίτητα συστατικά της ορθής ηθικής κρίσης. Η προτροπή του να ακούσουμε την αμόλυντη εσωτερική φωνή της φύσης μας οδηγεί ουσιαστικά στο να αφήσουμε τα ένστικτά μας να ορίσουν ποιοι είμαστε. Εδώ προαναγγέλλεται, με πολλούς τρόπους, ο σύγχρονος εκφραστικός άνθρωπος.
Η εξουσιοδότηση των εσωτερικών συναισθημάτων βρήκε ισχυρούς πολιτισμικούς υποστηρικτές στους εκπροσώπους του Ρομαντισμού, ο οποίος άνθισε στον γερμανικό και αγγλόφωνο κόσμο στα τέλη του δέκατου όγδοου και στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. Μέσα από την ποίηση, την ζωγραφική και την μουσική, ο Ρομαντισμός εξύψωσε το άτομο, τα συναισθήματα και την δύναμη της φύσης και προτίμησε το μεσαιωνικό από το κλασικό και το αγροτικό από το αστικό.
Είναι αξιοσημείωτο να αναφέρουμε ότι ορισμένες ριζοσπαστικές μορφές της εποχής επιτέθηκαν ευθέως στην οργανωμένη θρησκεία, δηλαδή στον θεσμικό Χριστιανισμό, και στην ιδέα του διά βίου μονογαμικού γάμου. Για ρομαντικούς όπως ο Percy Bysshe Shelley και ο William Blake, η εκκλησία και ο γάμος ήταν εξωτερικά εμπόδια στην ευτυχία του αυθόρμητου ατόμου. Αυτό το θέμα της πολιτισμικής διαμαρτυρίας συνδέει τον Ρομαντισμό με την πολιτική του σήμερα.
Αυτό που έσωσε τον Ρομαντισμό από τον καθαρό ηθικό υποκειμενισμό ήταν η πεποίθηση ότι η ίδια η φύση έχει μια εσωτερική ηθική δομή. Η αμόλυντη εσωτερική φωνή ήταν η ίδια για όλους και περιλάμβανε ενσυναίσθηση και συμπόνια για τους άλλους. Όπως έλεγε ο Rousseau, οι ηθικές αρχές, η δικαιοσύνη και η ισότητα, είναι απλώς, τυποποιημένες εκφράσεις αυτών των βαθύτερων ανθρώπινων συναισθημάτων.
Στα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα όμως, η ιδέα ότι η ανθρώπινη φύση έχει εγγενή ηθική δομή δέχθηκε σφοδρή φιλοσοφική επίθεση. Τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο Friedrich Nietzsche, ο Karl Marx και ο Charles Darwin [Ν: Νίτσε, Μαρξ και Δαρβίνος]. Ο Nietzsche υποστήριξε ότι, αφού ο Immanuel Kant είχε ουσιαστικά αποβάλει τον Θεό και την μεταφυσική, η ηθική έμεινε χωρίς έδαφος.Επρόκειτο δηλαδή για μια απάτη με την οποία μια ομάδα της κοινωνίας αφόπλιζε μια άλλη. Ο Marx, στηριγμένος στον ιστορισμό του Hegel, είδε την ηθική ως το μέσο με το οποίο η κυρίαρχη τάξη διατηρεί το οικονομικό και κοινωνικό status quo και άρα την ίδια της την εξουσία. Και ο Darwin, αναιρώντας τη διάκριση ανάμεσα στον άνθρωπο και τα άλλα ζώα, αρνήθηκε ότι ο άνθρωπος υπάρχει για έναν συγκεκριμένο κοσμολογικό σκοπό και μετέτρεψε την ηθική σε εκλογίκευση συμπεριφορών που εξυπηρετούν τη διατήρηση του είδους. Το αποτέλεσμα και των τριών ήταν να κλονιστεί η εμπιστοσύνη των Ρομαντικών στο ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως καλός.
Στην αρχή του εικοστού αιώνα ο Sigmund Freud έκανε μια ακόμη καθοριστική κίνηση. Είδε τον εσωτερικό ψυχικό χώρο ριζωμένο στις σκοτεινές και παράλογες δυνάμεις της σεξουαλικής επιθυμίας, που κατά τη θεωρία του ξεκινά όχι στην εφηβεία αλλά στη βρεφική ηλικία. Ήταν πραγματικά μια τεράστια μετατόπιση, διότι το σεξ έπαψε να είναι κάτι που κάνει ο άνθρωπος και έγινε κάτι που ο άνθρωπος είναι! Αυτή η μετατόπιση έβαλε το εννοιολογικό θεμέλιο για την σεξουαλική ταυτότητα και κατ' επέκταση, για την πολιτική της σεξουαλικής ταυτότητας.
Την πιο οξεία θεωρητική διατύπωση τη δώσανε ο Herbert Marcuse και ο Wilhelm Reich, που οικειοποιήθηκαν τον Freud για λογαριασμό της Νέας Αριστεράς. Είναι όμως φανερό ότι, από τη στιγμή που η σεξουαλική επιθυμία θεωρείται κεντρική για την ανθρώπινη ταυτότητα, θα καταλάβει εξέχουσα θέση και στον πολιτικό λόγο. Ο σύγχρονος εκφραστικός άνθρωπος είναι και ο σύγχρονος σεξουαλικοποιημένος άνθρωπος, με την αυτοέκφραση και την ιδέα της ευτυχίας να ορίζονται με όρους που δίνουν στο σεξ σημαντική θέση.
Εδώ ο Έλληνας αναγνώστης θα παρατηρήσει βεβαίως ότι η Ανατολή δεν γνώρισε Μεταρρύθμιση με αυτή τη μορφή, ούτε τον Καρτέσιο, ούτε και τον Ρομαντισμό ως ρήξη με την εκκλησιαστική εμπειρία. Ο ορθόδοξος κόσμος κράτησε για αιώνες μια άλλη ανθρωπολογία, για την οποία θα μιλήσουμε στο τέλος. Οι ιδέες αυτές ήρθαν στον τόπο μας από την Δύση. Πρώτα, σε μικρή κλίμακα, μέσα από τον νεοελληνικό Διαφωτισμό και τη ρήξη ενός μέρους των λογίων με την Εκκλησία.
Έπειτα, με μαζικότερο τρόπο και κυρίως μετά το 1974, όταν η Μεταπολίτευση άνοιξε τις πόρτες σε ό,τι είχε μεσολαβήσει στη Δύση. Την σεξουαλική επανάσταση, τον Μάη του '68, τον μαρξισμό των πανεπιστημίων και την ριζοσπαστική κριτική κάθε εξουσίας και κάθε παράδοσης. Αυτό που η Δύση έκανε κτήμα της μετά από διεργασίες σχεδόν δύο αιώνων, η πατρίδα μας το αφομοίωσε μόλις σε λίγες δεκαετίες, χωρίς καν να υπάρξει κάποια κριτική αξιολόγηση. Τα κατάπιαμε κυριολεκτικά αμάσητα!!
Μέρος δ΄ Πώς μια ιδέα γίνεται αυτονόητη
Πώς έγινε ο εκφραστικός ατομικισμός το κυρίαρχο πρότυπο στις σύγχρονες κοινωνίες;
Ο σημαντικότερος παράγοντας που οδήγησε εκεί, κατά τον Trueman, ήταν η κατάρρευση των παραδοσιακών θεσμών, που οδηγούσαν τον άνθρωπο στο να καταλάβει ποιος είναι. Μιλάμε βεβαίως για το τόσο παρεξηγημένο στην Ελλάδα τρίπτυχο θρησκεία, έθνος, οικογένεια. Όταν αυτά αποδυναμώνονται, τότε ο καθένας οδηγείται στο να επιλέγει μόνος του το ποιος θα είναι.
Στην πατρίδα μας αυτό το τρίπτυχο έγινε συνώνυμο της ύβρεως. Το έθνος μετατράπηκε για μεγάλα τμήματα της πνευματικής και πολιτικής ζωής σε έναν ύποπτο όρο, ένα θέμα που προκαλεί από αμηχανία ως και ειρωνεία, ενώ η ίδια η λέξη πατρίδα άρχισε να ακούγεται σε ορισμένους κύκλους σαν κάτι το αποκρουστικό! Η δεκαετία των μνημονίων πρόσθεσε επίσης το αίσθημα ότι οι σημαντικές αποφάσεις παίρνονται αλλού και οι νέοι άνθρωποι, εκατοντάδες χιλιάδες από τους οποίους έφυγαν στο εξωτερικό, έμαθαν να ψάχνουν το μέλλον τους μακριά από τον τόπο τους.
Η Εκκλησία είδε ένα μεγάλο μέρος του κόσμου να την κρατά σε απόσταση, άλλοτε εξαιτίας δικών της αδυναμιών και άλλοτε επειδή η καθημερινότητα των πόλεων ακύρωσε την ενοριακή ζωή. Η δε οικογένεια, που στα χρόνια της κρίσης λειτούργησε ως το τελευταίο δίχτυ προστασίας, με τους παππούδες να συντηρούν τα εγγόνια και τους γονείς να στηρίζουν τα παιδιά τους που δεν έβρισκαν δουλειά, δέχτηκε απανωτά πλήγματα διότι οι γεννήσεις όλο και μειώνονται και οι γάμοι λιγόστεψαν και χαλάνε και εύκολα.
Μέσα σ' αυτήν την κατάσταση έκαναν θραύση η ανάπτυξη της τεχνολογίας και η ψυχαγωγία. Από την δεκαετία του 1990, με την ιδιωτική τηλεόραση, και ακόμη περισσότερο από τη στιγμή που το διαδίκτυο, το κινητό και τα κοινωνικά δίκτυα μπήκαν στην ζωή μας μάθαμε να την βλέπουμε μέσα από ιστορίες που γράφουν άλλοι.
Διάφορες τηλεοπτικές σειρές, διαφημίσεις ή και influencers δημιουργούν συνεχώς την εντύπωση ότι ο καθένας μπορεί να είναι απλά αυτό που θέλει. Οι παλιές αφηγήσεις ταυτότητας, το είμαι παιδί του τάδε χωριού, της τάδε οικογένειας, της τάδε πίστης, όλο και λιγοστεύουν, ενώ οι νέες που τις διαδέχονται στηρίζονται στον σεξουαλικό προσανατολισμό και στο φύλο. Το αποτέλεσμα όλων αυτών; Ο εκφραστικός ατομικισμός είναι πια το κυρίαρχο πρότυπο.
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ
Ακολουθούν τα κεφάλαια: Δικαιώματα χωρίς καθήκοντα – Η μετατροπή της θυματοποίησης – Το κίνημα LGBTQ+ – Σεξ και πορνογραφία – Ζωή και θάνατος κ.ά.
Αρθρογραφία Χ. Μολύβα στην ιστοσελίδα της ΝΙΚΗΣ
