Τ σ ι κ ν ο π έ μ π τ η: το μοναδικό κατάλοιπο γιορτής του Δία, που διέσωσε η λαϊκή μας Παράδοση

 

 

Γιώργης Καλογεράκης

Συγγραφέας – Εκπαιδευτικός

facebook

Στο αρχαίο ελληνικό ημερολόγιο κυριαρχούσε την εποχή αυτή ο μήνας Ανθεστηρίων (ανάμεσα σε Φλεβάρη και Μάρτη στο σύγχρονο ημερολόγιο), με πλήθος φυσιολατρικών γιορτών για τον χειμώνα που φεύγει και την άνοιξη που έρχεται! Κυρίαρχη θεότητα των γιορτών αυτών ήταν ο θεός Διόνυσος, της βλάστησης, της γονιμότητας, του κεφιού και της χαράς, του κρασιού και της ιερής μέθεξης! Οι γιορτές αυτές του Διονύσου καλύφθηκαν τη χριστιανική εποχή από τις Απόκριες, που στο αυστηρό τυπικό τους ήταν ένα προστάδιο για το πέρασμα στη Σαρακοστή και στο Πάσχα. Ωστόσο, οι μεταμφιέσεις, κυρίως σε τράγους το ιερό ζώο του Διόνυσου, μετατράπηκαν στους σύγχρονους μασκαράδες και ο ίδιος ο θεός έγινε Καρνάβαλος!

 

Στη μέση των γιορτών αυτών υπήρχε και μια μέρα τιμής για τον Δία, την υπέρτατη θεότητα που γέννησε τον Διόνυσο από τον μηρό του (Διόνυσος = Διός νύσος). Οι αρχαίοι Έλληνες, πολύ πριν τους Εβραίους ή άλλους λαούς, είχαν καθιερώσει τη βδομάδα, μια μονάδα χρόνου ανάμεσα στο 24ωρο (μέρα) και τις διαδοχικές Πανσελήνους (μήνα). Έδωσαν μάλιστα και τα ονόματα των θεών τους στις μέρες, που είχαν την παρακάτω αντιστοιχία με τη σημερινή ονοματοδοσία των ημερών :

Κυριακή : του Απόλλωνα

Δευτέρα : της Άρτεμις

Τρίτη : του Άρη

Τετάρτη : του Ερμή

Πέμπτη : του Δία

Παρασκευή : της Αφροδίτης

Σάββατο : του Κρόνου

 

Μπορεί στη δική μας γλώσσα ονοματολογίας των ημερών αυτά τα στοιχεία να χάθηκαν για πάντα, μιας και στη βυζαντινή εποχή υιοθετήσαμε την εβραϊκή, απλοϊκή ονομασία. Πλην όμως, στην αγγλική, γερμανική αλλά κυρίως στις λατινογενείς γλώσσες έχουν διασωθεί!

Σε κάθε περίπτωση, η Πέμπτη (ημέρα που γιόρταζε ο Ολύμπιος Ζευς) ήταν η βασική ημέρα αργίας και γιορτής στους αρχαίους Έλληνες, όπως η Κυριακή στους Χριστιανούς, το Σάββατο στους Εβραίους και η Παρασκευή στους Μουσουλμάνους σήμερα.

Η λατρεία του Δία περιλάμβανε ολονύχτιο γλέντι με θυσία ζώων και ψήσιμο του κρέατος σε κάρβουνα. Η τσίκνα από τα ιερά σφαχτά αγκάλιαζε το βωμό και το άγαλμα του Διός! Το κρέας βέβαια το έτρωγαν οι εορτάζοντες, συνοδεύοντάς το με το ιερό ποτό του Διονύσου, το κρασί, και με μεταμφιέσεις, χορούς μέθεξης και ταύτισης με το θείο, μέχρι πρωίας!

 

Στο χριστιανικό εορτολόγιο η Τσικνοπέμπτη δε σημαίνει τίποτα. Αυστηρά μάλιστα χριστιανικά τυπικά και ημερολόγια δεν την αναφέρουν καν! Ουδέποτε η πολιτεία την καθιέρωσε ως αργία.

Η λαϊκή Παράδοση όμως τη διέσωσε και την κράτησε ζωντανή. Παλιότερα μάλιστα στο γιορτινό τραπέζι υπήρχε το «πιάτο του πεθαμένου», με φαγητό που το έδιναν στους φτωχούς, ανάμνηση των πάλαι ποτέ νεκρόδειπνων της Εκάτης. Σε πολλές περιπτώσεις το τραπέζι στρώνονταν έξω, για έχει πρόσβαση ο φτωχός και ο ξένος χωρίς να ντρέπονται, άλλη μια συγκινητική αναφορά στον Ξένιο Δία! Τα φαγητά, σε πολλές των περιπτώσεων, θυμιάζονταν με μνημόνευση των ονομάτων των νεκρών! Γνωστό και το λαϊκό δίστιχο που κάνει αναφορά στην προσφορά της Πέμπτης :

Τη Τσουκνοπέφτη το μισθό και τη Μεγάλη Πέφτη,

που δώσει ευκή στον ουρανό χάμαι στη γη δεν πέφτει!

 

Ξέχωρα απ’ αυτό, τιμούσαν ιδιαίτερα τους νεκρούς δυο μέρες αργότερα, τη μέρα του Κρόνου (χρόνου), θεού συνδεδεμένου με τη λατρεία των νεκρών. Ασφαλώς και η γιορτή του Κρόνου εξελίχθηκε στα Ψυχοσάββατα της χριστιανικής εποχής μέχρι και σήμερα και οι προσφορές ευκαρπίας (ποικιλίας καρπών) στους νεκρούς έγιναν τα γνωστά μας κόλλυβα και ο ζωμός της πανσπερμίας σιτηρών και καρπών (κυκεώνας) έδωσε το γνωστό μας χυλό!

 

"Ν": Σημείωση (από εδώ): Στην Ορθοδοξία:

Κάθε μέρα της εβδομάδας είναι αφιερωμένη από την Ορθόδοξη Εκκλησία σε κάποιο ιερό πρόσωπο ή πρόσωπα, τα ίδια πάντοτε, όλο το χρόνο. Έτσι, συγχρόνως με όποια εορτή πέφτει σε μια συγκεκριμένη ημερομηνία, ανάλογα με την ημέρα της εβδομάδας στην οποία βρισκόμαστε συνυπάρχει και μια μόνιμη εβδομαδιαία γιορτή:
· κάθε Δευτέρα είναι αφιερωμένη στους αγίους αγγέλους,
· κάθε Τρίτη στον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο,
· κάθε Τετάρτη στο σταυρό του Χριστού (Τίμιο Σταυρό), καθώς επίσης και στη Θεοτόκο, ενώ αποτελεί και ημέρα μνήμης της προδοσίας του Κυρίου από τον Ιούδα, πράγμα που συνδέεται φυσικά με την αφιέρωσή της στον Τίμιο Σταυρό,
· κάθε Πέμπτη στους 12 αποστόλους και στον άγιο Νικόλαο,
· κάθε Παρασκευή στα Πάθη του Χριστού (σαν να είναι η Μεγάλη Παρασκευή),
· κάθε Σάββατο στους αγίους μάρτυρες και στις ψυχές των νεκρών («κεκοιμημένων» λέμε στην Εκκλησία, όχι νεκρών),
· κάθε Κυριακή στην ανάσταση του Χριστού.

***** 

Απόσπασμα από το άρθρο Τσικνοπέμπτη: έθιμα και παραδόσεις (από όπου & η φωτογραφία της ανάρτησης)

Ας επιστρέψουμε όμως στη δική μας Τσικνοπέμπτη, που είναι η Πέμπτη της δεύτερης εβδομάδας του Τριωδίου. Οι τρεις εβδομάδες των Αποκριών είναι η Προφωνή, η Κρεατινή και η Τυροφάγος. Κατά την Κρεατινή εβδομάδα, και αναμένοντας τη νηστεία της Σαρακοστής, η ορθόδοξη παράδοση, σεβόμενη τις νηστείες της Τετάρτης και της Παρασκευής, τοποθέτησε ανάμεσά τους, την Πέμπτη δηλαδή, μια ημέρα εκτόνωσης με «τσίκνισμα» και κραιπάλη.
Εκτός από την κρεοφαγία τη συγκεκριμένη ημέρα σε πολλά μέρη της Ελλάδας συνηθίζεται να προσφέρεται ως γλυκό το γαλακτομπούρεκο και η γλυκιά κολοκυθόπιτα (κουγκουλούαρι τη λένε οι Αρβανίτες) αλλά και ο μπακλαβάς στη βόρεια Ελλάδα.

Κάθε τόπος φυσικά, ανέπτυξε τα δικά του ιδιαίτερα έθιμα.
Στη Θήβα, την Τσικνοπέμπτη ξεκινά ο «βλάχικος» γάμος, που περιλαμβάνει το προξενιό, συνεχίζεται με τον γάμο και ολοκληρώνεται με το γλέντι και την «επίδοση» των προικιών της νύφης, την Καθαρή Δευτέρα.
Οι Πατρινιοί, στήνουν ψησταριές ακόμη και στα πεζοδρόμια, έξω από τα μαγαζιά τους, και αναβιώνουν το δρώμενο του γάμου «Της Γιαννούλας της Κουλουρούς». Η Γιαννούλα ήταν υπαρκτό πρόσωπο, που έζησε πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και πουλούσε κουλούρια για να ζήσει. Αγράμματη καθώς ήταν, πίστευε τους συμπολίτες της που της έταζαν να την παντρέψουν με τον Πρόεδρο της Αμερικής Ουίλσον (Ιούλσο, όπως τον πρόφερε η ίδια)! Έτσι στηνόταν μια ολόκληρη φάρσα, ο υποτιθέμενος Ουίλσον, ο γαμπρός, ερχόταν με πλοίο στο λιμάνι, ντυμένος με φράκο και η Γιαννούλα περίμενε τον γαμπρό, ενώ ο κόσμος γύρω διασκέδαζε με την ψυχή του…

Ένα έθιμο που θυμίζει comedia dell’ arte επαναλαμβάνεται την Τσικνοπέμπτη στην Κέρκυρα. Πρόκειται για τα Κορφιάτικα Πετεγολέτσα που πραγματοποιούνται σε κεντρικές πλατείες του νησιού, ή σε στενά δρομάκια. Εκεί οι νοικοκυρές βγαίνουν στα παράθυρα και στήνουν κουτσομπολιό (πετεγουλιό), όπου βγαίνουν –υποτίθεται- στη φόρα όλα τα άπλυτα της κάθε οικογένειας!
Στην Κομοτηνή, τα αρραβωνιασμένα ζευγάρια ανταλλάσσουν πεσκέσια, βρώσιμα είδη συνήθως, την Τσικνοπέμπτη καψαλίζουν και στέλνουν στα ταίρια τους μια κότα, που θα φαγωθεί την Κυριακή της Αποκριάς.
Στις Σέρρες ανάβουν αυτή τη μέρα φωτιές γύρω από τις οποίες γίνονται τα προξενιά, καθώς ανακατεύονται τα…κάρβουνα!
Τα έθιμα της Τσικνοπέμπτης δεν έχουν τέλος! Από τόπο σε τόπο, από χωριό σε χωριό, βρίσκουμε συνήθειες που οι καταβολές τους χάνονται στα βάθη του χρόνου, όμως κάποια βαθιά – γονιδιακή ή ιστορική μόνο; – ανάγκη επιβάλλει τη διαιώνισή τους.

***** 

"Ν": Εμείς, παρότι σεβόμαστε τα λαϊκά έθιμα των προγόνων μας (τα σημερινά, όχι και τόσο), προτιμούμε το πνευματικό, ορθόδοξο Τριώδιο, που εξευγενίζει τον άνθρωπο και τον κάνει άγγελο, όχι ζωόμορφο μασκαρά. Μακάρι ν' αξιωθούμε να κάνουμε το πρώτο βήμα άμεσα. Επ' αυτού:

Εκκλησιαστικές και καρναβαλικές Απόκριες

Η Τσικνοπέμπτη και τ' Αγιοπότηρο (εδώ βλέπουμε μια γλυκιά προσπάθεια εκχριστιανισμού & πνευματικής ερμηνείας της Τσικνοπέμπτης, όμορφη, που μακάρι να τη βάζαμε μέσα μας κι ας μη λαμβάνει υπόψιν τη σύνδεση με την αρχαιότητα - δεν τον ενδιαφέρει, απλώς, και ίσως καλά κάνει).

Ο παπάς και οι μασκαράδες...
ΤΟ ΚΑΡΝΑΒΑΛΙ (μια Θεολογική θεώρηση)

Ψυχοσάββατο: να μην ξεχάσω...
Ψυχοσάββατο: όλους μας αγκαλιάζει ο Θεός!
Τα πνεύματα των νεκρών κι εμείς

Ο κόσμος γίνεται διαφορετικός όταν...
Γιατί να θέλω να είμαι ορθόδοξος χριστιανός
Κύριε... μήπως είστε ο Χριστός;
Τι δεν έχεις, Κύριε, να Σου το δώσω...