ΑΝ ΠΕΘΑΝΕΙΣ ΠΡΙΝ ΠΕΘΑΝΕΙΣ, ΔΕ ΘΑ ΠΕΘΑΝΕΙΣ ΟΤΑΝ ΠΕΘΑΝΕΙΣ

(ΠΑΡΟΙΜΙΑ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΜΟΝΑΧΩΝ)

Παρασκευή, 23 Ιουνίου 2017

Giving Thanks for All Things – The Cruciform Life


Glory 2 God for all things


“I am crucified with Christ, nevertheless I live…”
The Cross is the heart of our salvation. It is on the Cross that we see the fullness of God’s love and it is in the Cross that we are united to that same love. Every Christian shares the commandment, “If any man would come after me, let him deny himself, take up his cross and follow me.” (Matt. 16:24) This commandment long ago passed into the common stock of cultural proverbs. “To bear one’s Cross” has come to mean something of a passive resignation to a difficult, even distasteful situation. There is almost nothing in it to inspire the heart. Of course, this seeming familiarity with the concept obscures the depth of Christ’s teaching and alienates our understanding from one of the most essential parts of our discipleship. St. Paul writes in virtual ecstasy when he says, “…that I may know Him and the power of His resurrection, and the communion of His sufferings, being conformed to His death!” (Phil. 3:10) What are we missing?
In our time, perhaps the most noted statement of our communion in the Cross of Christ’s sufferings is found in God’s word to St. Silouan of Athos: “Keep your mind in hell and despair not.” It is interesting to read what Fr. Zacharias, the disciple of the Elder Sophrony, the primary inheritor of Silouan’s teaching, has to say on this:
“This [saying] is not for everybody – not even for all monks. I remember when I first became a spiritual father I began to grasp a little how this is carried out in life, and I wanted to share it with all my fellows, and I was trying to teach this to one of the sisters; and Fr. Sophrony said to me (forgive me for speaking so openly): ‘You are stupid! This is not for everybody, not even for all monks! Tell this person to carry out her obediences and to do the work of the Hegoumen, that is to say, the work of the monastery, and she will be saved.’
Fr. Zacharias adds:
But people, slowly, slowly, with time, become stronger; grace strengthens their nature, and they begin to practice this in some measure. But there is another way, for people living in the world: to keep thanking God continually, thus: “I thank Thee, O Lord, for all the things that Thou hast done for me”, and so on, adding at the end, “. . . though I am unworthy.” This brings the same result, the same state. Psychologically, it is more acceptable and has the same effect, because thanking God continually intercedes for our weakness before Him, makes up for our weakness. I believe that this is a more accessible way for people living in the world. And when we are strengthened by grace, the same grace will teach us. We must never forget that “one is our Teacher, even Christ” (Matt. 23: 10) (from The Enlargement of the Heart, Mt. Thabor Publishing, 2012).
It is in following this path described by Fr. Zacharias that I advocate so frequently and strongly the practice of giving thanks always and for all things. I believe that many find this rather troublesome, perhaps reminiscent of certain Evangelical/Pentecostal practices. In some of those circles, giving thanks is seen as a spiritual weapon (and it certainly is). But that weapon is viewed as part of an overall panoply of practices designed to protect us from adversity and to promote success and prosperity. In Orthodoxy, this is not the case.

Icon from here ("Brave men of Christ")

In Orthodox practice, the giving of thanks is a union with Christ in the Cross. In our normal cultural practice, we give thanks to people who give us desirable things. We extend this to God, and gladly offer thanksgiving when the things in our lives are suitable to our needs and wants. This practice of thanksgiving treats God’s purpose in our lives as nothing more than an assurance of health, prosperity and protection against adversity. This is little more than a magical paganism and is alien to the Cross. In many parts of the Christian world, the Cross has been reduced to nothing more than an atonement device, the means by which our (legal) sins are forgiven. As such, it has nothing to do with a way of life. It renders statements such as, “Take up your Cross and follow me,” meaningless.
However, the Cross is repeatedly presented to us (particularly in St. Paul) as a way of life, and the full expression of the “mind of Christ” which should be ours. Our modern, magical Christianity can make no sense of St. Paul’s ecstatic desire to know the communion of Christ’s sufferings. Is St. Paul suggesting some sort of masochistic cult?
We must be clear: St. Paul and the Christian tradition in no way suggest self-harm as a means of devotion. Those occasions in history where this has been practiced are aberrations. There is always sufficient suffering in this present life through which we may know the communion of Christ’s suffering without intentionally adding to it. The key is what we do with the suffering that is ours.
This traditional prayer (similar to a number of others) is an example of Orthodox thought:
O Lord, grant that I may meet all that this coming day brings to me with spiritual tranquility. Grant that I may fully surrender myself to Your holy will.
At every hour of this day, direct and support me in all things. Whatsoever news may reach me in the course of the day, teach me to accept it with a calm soul and the firm conviction that all is subject to Your holy will.
Direct my thoughts and feelings in all my words and actions. In all unexpected occurrences, do not let me forget that all is sent down from You.
Grant that I may deal straightforwardly and wisely with every member of my family, neither embarrassing nor saddening anyone.
O Lord, grant me the strength to endure the fatigue of the coming day and all the events that take place during it. Direct my will and teach me to pray, to believe, to hope, to be patient, to forgive, and to love. Amen.
Its theme is directed primarily at the acceptance of the day. It assumes that each day will bring its own “fatigue” and “unexpected occurrences.” It does not ask for a list of good things. Indeed, it is rightly assumed that God only wills us good and that He knows our needs better than we ourselves. I always took note that my beloved father-in-law said ‘Give us this day our daily bread’ is enough.
The Elder Thaddeus of Vitovnica…, who himself suffered from anxiety and depression for a number of years, gave witness to the fact that there is no deliverance from these trials without the acceptance of God’s will:
As he related many years later to one of his spiritual children, at the time of this inner battle he suffered two nervous breakdowns as a result of the warfare against the temptations of fear, anxiety, and worry. His whole body trembled and he was, overall, in a very bad state. He took this as a warning from God and resolved to change his way of life and drop all earthly cares and worries. “I realized that we all worry about ourselves too much and that only he who leaves everything to the will of God can feel truly joyous, light, and peaceful.” Thus, having learned to leave all of his cares and those of his neighbors in the hands of the Lord, he patiently bore the cross of serving as abbot at the Patriarchate of Pech for the next six years (from Our Thoughts Determine Our Lives, St. Herman of Alaska Brotherhood, 2011).
The acceptance of God’s will is the very heart of giving thanks. To give thanks is to recognize first that what has come your way is a gift, and second, that the giver of every gift is the good God.

Fr Nicodemus Chilembwe with the Holy Cross, Malawi (see here)
 
Many become troubled at the thought of giving thanks for something terrible (a disease or accident). This giving of thanks is not a declaration that the thing itself is good, but that God Himself is good and that He works in and through all things for our salvation. More than that, the giving of thanks is our active assent to true communion with God. Our refusal to give thanks is also the refusal to recognize something as having come from God. The world becomes divided into “God’s stuff” and “other stuff,” and, inevitably, there is ever so much more “other stuff.”
How do we give thanks? What does it look like? Do I say, “Thank you for this disaster?”
The confusion in our culture in which thanksgiving belongs only to that which is desired makes it difficult to offer such words. Job’s confession in the Old Testament is perhaps more to the point: “The Lord gives and the Lord takes away. Blessed be the Name of the Lord.”
For myself, I pray, “Give me grace, O Lord, to accept all that you give, for you are good and Your will for me in all things is good.” I often add words such as, “Blessed be the Name of the Lord.”
The mystery of communion in all things (including “bad” things) is more difficult to describe. I find great comfort (and power) in the prayer to the Cross:
Let God arise, and let His enemies be scattered; and let those who hate Him flee from His face. As smoke vanishes, let them vanish; and as wax melts from the presence of fire, so let the demons perish from the presence of those who love God and who sign themselves with the Sign of the Cross and say with gladness: Hail, most precious and life-giving Cross of the Lord, for Thou drivest away the demons by the power of our Lord Jesus Christ Who was crucified on thee, went down to hell and trampled on the power of the devil, and gave us thee, His honorable Cross, for driving away all enemies. O most precious and life-giving Cross of the Lord, help me with our holy Lady, the Virgin Theotokos, and with all the Saints throughout the ages. Amen.
Within this prayer, we unite whatever it is that has come our way with the Cross of Christ itself. As we embrace it, making the sign of the Cross, the event itself is transformed into the Cross. Indeed, I think of it as a “sacrament” of the Cross. It is frightful to demons to see a Christian so embrace suffering. Recall how Satan was defeated by Job who refused to curse God in his circumstances.
Rejoice always, pray without ceasing, in everything give thanks; for this is the will of God in Christ Jesus for you. (1 Thess. 5:16-18)


Holy Icon from here & here
 

Polygamy in Africa and Orthodox Church // Ndoa, Mitara na Kanisa la Orthodox


Please, click :

Polygamy in Africa and Orthodox Church (English)
 
Tafadhali, angalia :

Ndoa, Mitara na Kanisa la Orthodox (Swahili)

 
Orthodox Marriage in Tanzania, from here 
Ndoa ya Waorthodoksi Tanzania (kutoka hapa)

Πέμπτη, 22 Ιουνίου 2017

O π. Συμεών Κραγιόπουλος και η ψυχική ασθένεια


Δημήτρης Γ. Ιωάννου

Αντίφωνο

Ο πατήρ Συμεών Κραγιόπουλος, του οποίου ο πρόσφατος θάνατος γέμισε με θλίψη πολυάριθμους ανθρώπους που γνώρισαν το έργο του, ήταν μια από τις μεγάλες πνευματικές φυσιογνωμίες της σύγχρονης Εκκλησίας, φωτισμένη μορφή  που έδρασε ως εξομολόγος, ιεροκήρυκας και συγγραφέας, πνευματικός πατήρ μοναστικών αδελφοτήτων. Κατά ορισμένους, η μεγαλύτερη προσφορά του έγκειται στην εντελώς πρωτότυπη και εύστοχη αντιμετώπιση της ψυχικής νόσου, από την οποία μαστίζεται ιδιαίτερα ο σύγχρονος άνθρωπος. 

Παρακάτω, θα προσπαθήσω να παρουσιάσω με συντομία τις κυριότερες θέσεις του επί αυτού του ζητήματος. Ως «ψυχική νόσος», λοιπόν, η οποία μπορεί και πρέπει να αντιμετωπιστεί, θεωρείται αρχικά μια ποικιλία φαινομένων, που ξεκινούν από απλές μορφές εσωτερικής ακαταστασίας (πχ σύμπλεγμα κατωτερότητας) και φτάνουν μέχρι σοβαρότερες μορφές ψυχοπάθειας (νεύρωση, κατάθλιψη κλπ). Ωστόσο, είναι αλήθεια ότι ακόμη και οι πιο απλές μορφές ψυχικής νόσου, πέρα από το ότι είναι ιδιαίτερα ενοχλητικές και δεν επιτρέπουν συχνά στο άτομο να «λειτουργήσει» επιτυχώς στην καθημερινότητα, θέτουν, κατά τον πατέρα Συμεών, μεγάλα εμπόδια στην πνευματική πρόοδο και τελείωση του χριστιανού, οπότε και πρέπει να αντιμετωπίζονται. 

Πρώτα από όλα, λοιπόν, ο π. Συμεών, ως  πνευματικός πατήρ, παραδέχεται ότι η ψυχική νόσος υφίσταται πραγματικά, και ότι δεν αρκεί ο εξομολόγος να πει στον ασθενή για να θεραπευτεί μόνο τη φράση: «παύσε να αμαρτάνεις». Παράδειγμα: κάποιος είναι λαίμαργος, αδηφάγος, και αυτό γιατί στερείται υγιούς επαφής με τον συνάνθρωπο (οπότε γι’ αυτόν το φαγητό αναπληρώνει την ελλείπουσα επικοινωνία), άρα, δεν φτάνει να ακούσει από τον πνευματικό πατέρα τον λόγο  «τρως πολύ, αυτό είναι θανάσιμη αμαρτία, νήστευε». Το όλο ζήτημα απαιτεί κάτι περισσότερο: η «λαιμαργία» αποτελεί μια καλή ευκαιρία για τον πάσχοντα να εξετάσει τον βαθύτερο λόγο που δεν επικοινωνεί πραγματικά με τον συνάνθρωπο, καθώς είναι βέβαιο ότι πίσω της κρύβονται πολλές βαθύτερες καταστάσεις (πάθη). Πρέπει να  εστιάσει κανείς στον βαθύ εαυτό του («καρδιά»), εκεί να ψάξει να δει τι συμβαίνει. Άλλωστε, για διαφόρους λόγους, ο σημερινός άνθρωπος, ακόμη και ο θρησκευόμενος, είναι, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, πάρα πολύ «μπερδεμένος», οπότε δεν χρειάζεται και να «μαραζώνει» κανείς, όπως λέγει ο πατήρ Συμεών, για μια τέτοια κατάσταση.

Περεταίρω, ο π. Κραγιόπουλος αποδέχεται ότι ένα μέρος που αφορά τις ανακαλύψεις, τις έννοιες, την ορολογία της Ψυχανάλυσης, που θεμελίωσε ο Φρόυντ και προέκτειναν άλλοι, έχει αντικειμενική βάση και αξία. Για παράδειγμα, υπάρχει όντως και το ασυνείδητο, αλλά και οι απωθήσεις, οι τακτικές άμυνας του εαυτού κλπ, για τα οποία οι μεγάλοι Πατέρες φαινομενικά δεν είχαν μιλήσει, στην πραγματικότητα όμως, όπως έχουν καταδείξει και μερικές έρευνες, τα είχαν εν πολλοίς υπόψη. 


Ωστόσο, ο πατήρ Συμεών διαφοροποιείται από την Ψυχανάλυση, καθώς θεωρεί ότι, για την ανάπτυξη της ψυχικής νόσου, ρόλο παίζει και η ιδιοσυγκρασία  του κάθε ατόμου, η έμφυτη ικανότητα ή ανικανότητά του, να αντιμετωπίσει τα κατά την παιδική του ηλικία δύσκολα βιώματα. Το ίδιο βίωμα (πχ προβληματική οικογένεια με την ίδια περίπου ψυχοπαθολογία), το ένα παιδί θα το χειριστεί επιτυχώς και θα το ξεπεράσει, ενώ κάποιο άλλο παιδάκι δεν θα τα καταφέρει. (Θα ήθελα στο σημείο αυτό να πω ότι ο όρος «ιδιοσυγκρασία», ή αλλιώς «προδιάθεση», που έχει άλλωστε τόσο νόημα και ευρεία χρήση στην ιατρική που αφορά την σωματική πάθηση, δεν έχει νόημα να θεωρείται μυστικιστικός και να αποφεύγεται στην Ψυχολογία).
 

Η ψυχική αρρώστια λοιπόν υπάρχει, βρίσκεται «εκεί» και χρειάζεται θεραπεία. Από εδώ και πέρα αρχίζει ακόμη πιο μεγάλη διαφοροποίηση του π. Κραγιόπουλου από την Ψυχανάλυση. Ο Φρόυντ, λοιπόν, πιστεύει ότι κατά βάση η ψυχασθένεια  είναι μια διατάραξη της εσωτερικής ισορροπίας του ανθρώπου, η οποία προκύπτει  στην περίπτωση που δεν ικανοποιούνται βασικές ενορμήσεις και ένστικτα του ατόμου (η ανάγκη για ηδονή, η προσπάθεια για κυριαρχία και συμβολικό παραμερισμό του άλλου κλπ). Άπαξ και τα ένστικτα καταπιεστούν και απωθηθούν, προκύπτει η νεύρωση, και έπεται η ψύχωση. 

Μέσα σε αυτό το σύμπαν, η λογικότητα δεν θεωρείται παρά κάτι το δευτερεύον. Εξισώνεται με ένα θλιβερό συνώνυμο του εργαλειακού ορθολογισμού, μέσω του οποίου το άτομο περίπου αποκτά μια χρησιμοθηρική εικόνα για το περιβάλλον του, και τίποτε περισσότερο. Ακόμη χειρότερα, στον φροϋδισμό, θα ’λεγε κανείς ότι η λογικότητα πηγάζει μάλλον, είναι μια απέκκριση της όλης δομής αδήριτων αναγκών-ενστίκτων της ψυχικής ζωής του υποκειμένου. Αντιθέτως, για τον π. Κραγιόπουλο (ως προς το σημείο αυτό προσεγγίζει την γνωστική ψυχοθεραπεία), στην ψυχική ζωή πρωτεύει ο «νους», και μάλιστα με την φιλοκαλική του έννοια. Ο «νους», λοιπόν, αυτός ο «οφθαλμός» της ψυχής, το όργανο δηλαδή εκείνο με το οποίο συλλαμβάνουμε την πραγματικότητα, την «θεωρούμε», την στοχεύουμε προθετικά (με τον χουσερλιανό τρόπο), παίζει τεράστιο ρόλο στην θεραπεία.
 

Δεν θα πούμε πολλά εδώ για τον «νου», ελλείψει χώρου, πέρα από το ότι χάρη σε αυτόν αποκτά το υποκείμενο την ικανότητα να διερευνά ολόκληρη την εσωτερική ψυχική του ζωή («αυτοσυνείδηση»), να παρατηρεί, όπως βέβαια παραδέχονται και οι ψυχαναλυτές, τα αισθήματά του, τους φόβους, τις ανησυχίες, τις ελπίδες του κλπ. Δυνάμει ακριβώς της δυνατότητας για αυτοπαρατήρηση, μπορούμε και να  αντιληφθούμε ότι ψυχικώς νοσούμε, οπότε και καταφεύγουμε στον πνευματικό πατέρα, ή τον ειδικό.
 

Επιπροσθέτως, και εδώ βρίσκεται το κλειδί της σκέψης του π. Συμεών, ο νους είναι ελεύθερος, αυτόνομος, κατά βάση  ανεπηρέαστος ακόμη και από τα νομιζόμενα ως πλέον βασικά χαρακτηριστικά της ψυχικής ζωής ενός ατόμου, πχ την σεξουαλικότητα. Γίνεται δηλαδή κάποιο άτομο να έχει σοβαρή ψυχοπάθεια, ας πούμε μια κατάθλιψη, κάποια ψύχωση, και όμως κατά κανόνα  μπορεί κάλλιστα να «λογικεύεται», να αντιλαμβάνεται δηλαδή ότι, όντως, υπάρχει πρόβλημα, ότι χρειάζεται θεραπεία. Ακόμη και αυτός του οποίου η λογικότητα φαίνεται ενίοτε διαταραγμένη (σαν αυτούς που πήγαιναν στον Άγιο Παϊσιο και του έλεγαν ότι έχουν αφύσικο κεφάλι, «ολοστρόγγυλο σαν πορτοκάλι»), κάλλιστα εννοεί ότι έτσι είναι ο τρόπος που ο ίδιος βλέπει τα πράγματα, ωστόσο μάλλον κάτι δεν πάει καλά μέσα  του.
 

Επειδή τώρα ουσία της πνευματικής ζωής του ανθρώπου είναι ακριβώς ο νους,  η ψυχική νόσος αποτελεί, υπό αυτήν την έννοια, πάντα κάτι δευτερεύον (γι’ αυτό και δεν μυστικοποιείται, όπως στον Φρόυντ). Ας υποθέσω ότι πχ πάσχω από μανία καταδιώξεως, και πάλι, ωστόσο, αυτό που πρωτεύει είναι ότι δεν στερούμαι την βασική ικανότητα να εννοώ ότι όντως ο άλλος, αυτός που με «καταδιώκει», όντως υπάρχει, ενώ περαιτέρω, καταλαβαίνω σε έναν ικανοποιητικό βαθμό ότι αυτός ο άλλος είναι περίπου ο τάδε άνθρωπος, με την τάδε ιδιαιτερότητα κλπ. Η μανία καταδιώξεως δεν προέρχεται δηλαδή από τα αβυσσαλέα βάθη του εαυτού μου, δεν πρέπει να θεωρηθεί ως η πεμπτουσία του είναι μου: είναι απλά κάτι που ήρθε και «κόλλησε εκεί», και γι’ αυτό, πολύ απλά, μπορώ να το πετάξω από πάνω μου. Μπορώ να απαλλαγώ από αυτό, χωρίς ο ψυχισμός μου να υποστεί αναπηρία ή να χρειαστώ να αναμορφώσω ριζικά το είναι μου. (Υπάρχει βέβαια, για διαφόρους λόγους, η περίπτωση να μην λειτουργεί καθόλου ο νους, να μην αντιλαμβάνεται κανείς τι του λένε, αλλά αυτό είναι σπάνιο).

********
 
Τι πρέπει λοιπόν να γίνει σε μια τέτοια περίπτωση; Χρειάζεται, λέγει ο π. Συμεών, να «πιαστεί ο πάσχων από την πραγματικότητα». Αυτός που πήγε πχ στον άγιο Παϊσιο με το υποτιθέμενο «κεφάλι - πορτοκάλι», μπορεί να καταλάβει πολύ καλά τι θα πει η συμβουλή: «έτσι παρουσιάζει τα πράγματα το μυαλό σου, η ιδιοσυγκρασία σου, πιάσου από την πραγματικότητα και μην κρατάς αυτή την σκέψη». Ο εν λόγω ασθενής ξέρει βέβαια πολύ καλά και τι σημαίνει «κεφάλι» ως μέρος του ανθρωπίνου σώματος, τι θα πει σχήμα, ποιος είναι ο ρόλος της μεζούρας (με την οποία τον μετρούσε ο Άγιος κλπ). 
Το όλο ζήτημα, κατά τον π.  Συμεών, είναι να σκεφτεί κανείς ως εξής: «με την δική μου λογική, τον τρόπο που βλέπω τα πράγματα, έχω αποτύχει. Τα έκανα θάλασσα. Λίγο ως πολύ καταλαβαίνω ότι αυτός ο άνθρωπος, που έχω μπροστά μου, ο πνευματικός πατήρ, φαίνεται ότι όντως θέλει να με βοηθήσει, και βλέπει εντελώς διαφορετικά τα πράγματα. Πιο ουδέτερα στο κάτω-κάτω. Άρα και πιο ψύχραιμα. Τι χάνω να σταματήσω να εμπιστεύομαι τον τρόπο που εγώ βλέπω τα πράγματα, να τα αμφισβητήσω, και να αρχίσω να εμπιστεύομαι αυτά που μου λέγει ο πνευματικός πατήρ;». Με άλλα λόγια, πρέπει να σταματήσω να εμπιστεύομαι τον εαυτό μου.
 

Είναι αλήθεια επίσης, ότι γενικά, έστω κι αν υποφέρει κανείς από κάποια ψυχοπάθεια, έχει την δύναμη να εμπιστεύεται τον άλλο άνθρωπο, να ξέρει τι θα πει «εμπιστοσύνη», και μάλιστα όχι ως απλή ψυχολογική διαδικασία, άλλα ως βαθιά, υπαρξιακή κατάσταση. Η εμπιστοσύνη, όπως και κάθε βαθιά ανθρώπινη σχέση, έχει μιαν εκ-στατική έννοια, είναι ένα είδος υπερβατισμού. Έχουμε επίσης την ικανότητα, να καταλαβαίνουμε πολύ καλά πού κατά βάση πρέπει να απευθυνθούμε, πόσο κάποιος μπορεί και θέλει να μας βοηθήσει (γι’ αυτό και πολλοί άλλωστε πάνε σε συγκεκριμένους ψυχαναλυτές). Είναι ωστόσο γεγονός ότι πολλοί προσφεύγουν σε ψυχιάτρους, που κατά βάση θεραπεύουν σχεδόν αποκλείστηκα μέσω φαρμάκων (διαφοροποιούμενοι από τους ψυχαναλυτές). Ακόμη και τα φάρμακα, πάντως, σύμφωνα με τον π. Συμεών, ως ένα σημείο πράγματι βοηθούν, νορμαλοποιούν κάπως μια κατάσταση. Θα ήταν λάθος όμως να πιστεύει κανείς, ότι, δίχως να γίνει ουσιώδης δουλειά επί της εσωτερικής ζωής του πάσχοντος, θα εξαλειφθεί το πρόβλημα. 
 

Τι γίνεται λοιπόν όταν αποφασίσει κανείς, πέρα από τα φάρμακα, να «δουλέψει με τον εαυτό του»; Υπάρχει, ως γνωστόν, η οδός της Ψυχανάλυσης, η οποία λέγει τα εξής: τυχαίνει, ας πούμε, να έχεις κόμπλεξ κατωτερότητας. Για να το ξεπεράσεις, πρέπει να μεταφερθείς πίσω, στην παιδική σου ηλικία, μέσω μιας μακρόχρονης μάλιστα προσπάθειας να την επαναπροσεγγίσεις βιωματικά και ψυχοδυναμικά. Είναι πολύ πιθανόν να ευθύνεται για το όλο πρόβλημα το τάδε περιστατικό της παιδικής σου ηλικίας, ή ένα σύνολο περιστατικών, που σχετίζονται με τον τάδε χαρακτήρα του πατέρα ή της μητέρα σου, της μεταξύ τους αλληλοσυνύπαρξης, των δικών σου σκέψεων και μορφών συμπεριφοράς κλπ. 

Όλα αυτά συνυφαίνουν τον περίφημο ψυχαναλυτικό «ιστό» του ασθενούς, που πρέπει να ξεκαθαριστεί, να ξεμπλεχτεί, να αποσυνυφανθεί, με μια διαδικασία που θυμίζει κάπως το έργο του ντεντέκτιβ. Και μάλιστα, η όλη εργασία, καθώς προχωρεί, γίνεται με ένα αίσθημα έκδηλης ικανοποίησης εκ μέρους του ψυχαναλυτή για την ανακάλυψη του βαθύτερου, μυστικιστικού σχεδόν εαυτού, ενός καλά κρυμμένου μυστικού που κρύβει μια «συμπαντική» αλήθεια. Η Ψυχανάλυση, για να μιλήσουμε εδώ σύντομα, αποτελεί - σκέφτομαι εγώ - μορφή ημιθρησκείας.
 

Όπως ήδη όμως είπαμε, ο π.  Κραγιόπουλος απομυθοποιεί πλήρως την ψυχική ασθένεια. Η ψυχοπάθεια είναι ένα παράσιτο, δεν «λέγει» την αλήθεια, με την έννοια που δίνει στο ρήμα «λέγω» ο στρουκτουραλιστής φιλόσοφος Φουκώ. Χρειάζεται απλά να πεταχτεί, να φύγει.  Τίποτε άλλο. Για να φύγει λοιπόν, σύμφωνα με τον π. Συμεών, πρέπει ο πάσχων να αρχίσει να εφαρμόζει την συμβουλή: «μην δίνεις σημασία σε όσα λέγει η ψυχική νόσος». Άρχισε δηλαδή να μην ακούς αυτά που σου λέγει η ψυχοπάθεια, ότι δηλαδή δεν έχεις φυσιολογική εξωτερική μορφή, ότι είσαι κατώτερος από τους άλλους, ότι πρέπει να  ντρέπεσαι για τον εαυτό σου κλπ.
 

Είναι γεγονός ότι η ψυχική νόσος, μολονότι έχει βαθύτερα αίτια, εκβάλλει πάντα στο συνειδητό υπό μορφή «λογισμών», παραλόγων σκέψεων. Όποιος έχει, για παράδειγμα, αίσθημα κατωτερότητας, θα σκεφτεί οπωσδήποτε «είμαι κατώτερος από τους άλλους. Πόσο φοβερό είναι αυτό. Πόσο οδυνηρό». Πρωτίστως, η ψυχοπάθεια γεννά σκέψεις- αυτό το γνωρίζει κάθε ψυχολόγος-, και οι σκέψεις αυτές πυροδοτούν αυτές ή εκείνες τις μορφές συμπεριφοράς. Οι αρρωστημένες αυτές σκέψεις δεν αποκαλύπτουν ωστόσο πάντα την ακριβή αιτία που έχει γεννηθεί η όλη προβληματική συμπεριφορά, η ψυχική νόσος. Μπορεί κάποιος πχ να έχει αισθήματα κατωτερότητας για τον χ λόγο, ωστόσο αυτό που τώρα σκέπτεται δεν έχει φαινομενικά, εξωτερικά, καμία σχέση με την πραγματική, συνήθως απομακρυσμένη στον χρόνο, αιτία του όλου προβλήματος. Ωστόσο, οι σκέψεις αυτές πράγματι υπάρχουν, και από εδώ ξεκινά η θεραπεία.
 

Όταν λοιπόν κανείς αρχίζει να μην «δίνει σημασία» στις αρρωστημένες αυτές σκέψεις, γιατί «έχει πιαστεί από την πραγματικότητα», οι σκέψεις αυτές αρχικά «φουντώνουν», θεριεύουν, γιατί είναι συνυφασμένες χρόνια τώρα με τον ψυχισμό. Αυτός που πιστεύει, λχ, ότι είναι κατώτερος από όλους, αν αποστασιοποιηθεί από αυτόν τον λογισμό, θα αισθανθεί αρχικά να χάνει τον κόσμο κάτω από τα πόδια του. Ολόκληρο το σύστημα του εαυτού, που είχε χτισθεί πάνω σε τούτη την ψευδαίσθηση (γιατί, λέγει ο π. Συμεών, ο πάσχων είχε αναπτύξει και τρόπους να «βολεύει» την όλη κατάσταση, πχ να αποφεύγει αυτό ή εκείνο το πράγμα, να προβάλλει πιθανόν μια κάποια ικανότητά του, ένα ταλέντο του σε κάτι) καταρρέει. «Μην φοβηθείς» τότε, λέγει ο πατήρ Συμεών, «μην τρομάξεις». Όσο πιο πολύ δεν τρομάξεις, τόσο τα αρρωστημένα πράγματα θα φύγουν από πάνω σου. Ποιος κάθεται κάπου αν δεν του δίνει κανείς σημασία;

Ωστόσο, για να θεραπευτεί κανείς, είναι ανάγκη, όπως είπαμε, να εμπιστευτεί «κάποιον που ξέρει από αυτά», δηλαδή κάποιον πνευματικό πατέρα με ανάλογη πείρα (συνήθως, γράφει ο π.  Συμεών, πιο εύκολα εμπιστεύεσαι το ράσο). Πρέπει λοιπόν να διέλθει το άτομο την οδό της φιλοκαλικής «υπακοής», η οποία με μια έννοια είναι η ακρότατη μορφή εμπιστοσύνης. Υπάρχουν και σήμερα, και όχι μόνο εντός Αγίου Όρους, φωτισμένοι πνευματικοί πατέρες που γνωρίζουν πώς λειτουργούν τα πάθη, οι λογισμοί, οι αρρωστημένες καταστάσεις. Και έτσι λοιπόν, οπωσδήποτε η ασθένεια θα αρχίσει να αποκαλύπτει ολοένα και πιο βαθιά τα μυστικά της κατά την πορεία της υπακοής. 


Ας πάρουμε το παράδειγμα της αδηφαγίας, που οφείλεται στην αδυναμία επικοινωνίας με τους άλλους: είναι απολύτως βέβαιο ότι μόλις αρχίσει να υπακούει κανείς στον πνευματικό του πατέρα, θα φανεί αμέσως το πρόβλημα. Πχ ο πάσχων πιθανόν να δυσκολεύεται να ανεχτεί τον άλλον, να τον αποδεχτεί όπως είναι, να μην μπορεί να συγχωρεί κλπ. Δεν είναι απαραίτητο η όλη ψυχοπαθολογία να οφείλεται σε κάποιο σφάλμα, κάποια αμαρτία του ασθενούς. Μπορεί  να είναι και κάποιο παλιό βίωμα που ο ίδιος αδυνάτησε να επεξεργαστεί δημιουργικά, κάποια μορφή βίας, υπερβολικής αυστηρότητας ακόμη και έναντι του εαυτού, κάποια καταναγκαστική υιοθέτηση αρρωστημένης μορφής συμπεριφοράς που διαιωνίζεται αθέλητα κλπ. Όπως και να είναι, στο βάθος, και εδώ είναι όλη η ουσία, υπάρχει κρυμμένος εγωισμός, υπερηφάνεια. Πχ όχι μόνο το σύμπλεγμα ανωτερότητας, αλλά και κατωτερότητας είναι εγωισμός. «Κάποιος είναι βουλιαγμένος», διαβάζουμε στον π.  Συμεών, «στην μελαγχολία και δεν βγαίνει από ’κει. Καίτοι το διαισθάνεται ότι αν βγει, λυτρώνεται, δεν βγαίνει. Τι έρωτας είναι αυτός με την μελαγχολία του, με την κόλασή του! Τα άρρωστα πράγματα έχουν πολύ δύναμη.» 

Η «φιλαυτία», η αρρωστημένη δηλαδή αγάπη για τον εαυτό, εκδηλώνεται με χιλίους δυο τρόπους: «άλλοτε εκδηλώνεται σαν ένας φόβος μην πάθουμε τίποτα, σαν μια ανησυχία, μια ανασφάλεια, μια μοναξιά, άλλοτε πάλι  σαν επιθυμία μη χάσω τούτο, μη χάσω εκείνο, να προλάβω το ένα, να προλάβω το άλλο, άλλοτε μη δε πάνε καλά τα πράγματα στη ζωή, μη δεν πετύχω, μην πέσω έξω, μη με γελάσουν, τι θα κάνω». Οι ανασφάλειες δηλαδή, οι φόβοι μήπως τυχόν είμαι πχ κατώτερος από τους άλλους, μήπως δεν έχω αυτό ή εκείνο το πλεονέκτημα, είναι στην ουσία εγωισμός. «Άπαξ και ταπεινωθεί κανείς, όλα αυτά έφυγαν», διδάσκει ο πατήρ. Το μέγα μυστικό είναι η ταπείνωση.
 

Στην υπακοή λοιπόν αρχίζει να ανακαλύπτει κανείς τα θεμέλια του εγωισμού του, και να αναμορφώνεται. Δεν χρειάζεται ο πάσχων, μας λέγει ο πατήρ, να γίνει άγιος, προκειμένου να λυτρωθεί. «Πάρε εσύ σωστή στάση», γράφει, «και τα πράγματα θα διορθωθούν». Η σωστή στάση έγκειται, επαναλαμβάνουμε, στο ότι σταματά κανείς να εμπιστεύεται τον εαυτό του, τον τρόπο που βλέπει ο ίδιος τα πράγματα, και εμπιστεύεται τον άλλο. Αυτό άλλωστε επιφέρει οπωσδήποτε μια ψυχολογική ανακούφιση, μια λύτρωση. Παύει κανείς να αγχώνεται από τον λογισμό, να συνδιαλέγεται μαζί του, να προσπαθεί να βρει αντεπιχειρήματα κλπ (και μάλιστα, όπως διαβάζουμε, μπορεί ακόμη να φτάσει και να διασκεδάσει το πράγμα: «τι χάνω να είμαι ο κατώτερος; Ας είναι οι άλλοι πάνω από το τραπέζι, και εγώ από κάτω. Γιατί να βρίσκονται όλοι στην ίδια θέση; Δεν πειράζει, ας υπάρξει λίγη ποικιλία»). Ωστόσο, λυτρώνεται και πνευματικά κανείς, δηλαδή πιο ουσιαστικά. 

Είναι απολύτως βέβαιο ότι αργά ή γρήγορα θα εντοπίσει πού ακριβώς βρίσκεται το σφάλμα, και τούτο γιατί η ψυχική ζωή αποτελεί ένα ενιαίο όλο. Δεν υπάρχει περίπτωση οτιδήποτε θετικό ή αρνητικό, ο εγωισμός ή η ταπείνωση, να μην αντανακλάται στα πάντα, στις σκέψεις, στα συναισθήματα, στις συγκινήσεις, στις πράξεις, στις μορφές συμπεριφοράς, στην όλη ζωή του πιστού. Και μπορεί η βαθύτερη αιτία να είναι κατ’ ουσίαν, όπως είπαμε, τελείως άσχετη με αυτό που φαίνεται αρχικά: πχ η αιτία που τρως πολύ να σχετίζεται με κάτι που δεν αφορά καθόλου το φαγητό.
 

Περαιτέρω, η όλη θεραπεία του πάσχοντος συνυφαίνεται με μια πορεία ηθικοποίησης του ατόμου. Δεν μιλάμε ασφαλώς για μια εξωτερική συμμόρφωση με διάφορες ηθικές επιταγές, μιλάμε για την πιο βαθιά μορφή ηθικότητας, που σχετίζεται με την ουσία της πνευματικής, της ανθρώπινης εν γένει ζωής: αγάπη και ταπείνωση. Και μόνο που θα εμπιστευτεί ο νοσών αυτόν που καταλαβαίνει ότι μπορεί να τον βοηθήσει, «που ξέρει από αυτά τα πράγματα», και αρχίζει να υιοθετεί τον δικό του τρόπο που βλέπει τα πράγματα, ήδη απολυτρώνεται από τον εγωισμό του. Το να αποστασιοποιηθεί το άτομο από όλους αυτούς τους λογισμούς που είχαν γίνει, τρόπον τινά, δεύτερη φύση του, θέλει θυσιαστικό πνεύμα. Ωστόσο, όλη η ουσία έγκειται εκεί, στην υπακοή, στο να μάθει κανείς να υπ-ακούει, να ενωτίζεται δηλαδή τον άλλον.

********

Πάντως, η όλη αυτή διδασκαλία του π. Συμεών έχει και μια βαθιά φιλοσοφική αξία: μέσω της υπακοής, ο ασθενής απαρνείται ένας ολόκληρο κόσμο αισθημάτων, ένα σύμπαν λεπτοφυών πιθανώς και καλά ενορχηστρωμένων συλλογιστικών διαδικασιών, μορφές υποτιθέμενης «αισθαντικότητας» (η αισθαντικότητα του μελαγχολικού) και «αισθητικής του αρρωστημένου» (πχ το αρρωστημένο ως Τέχνη). Όλα αυτά απομυθοποιούνται, προς όφελος του «αδράγματος από το πραγματικό», το οποίο συνήθως και είναι απλό. Αντί δηλαδή για μια ωραιοποίηση, και μάλιστα αισθητική μυθοποίηση της κατάθλιψης, ο ασθενής σκέπτεται: «η πραγματικότητα λέγει ότι η χαρά, και όχι η θλίψη είναι το υγιές. Αυτήν και πρέπει να αναζητώ». 


Η απλότητα λοιπόν που διακρίνει την πραγματικότητα, που δεν γνωρίζει όλες εκείνες τις μυστηριώδεις και αλλόκοτες ατραπούς της ψυχασθένειας (γιατί στον αρρωστημένο, λέγει ο πατήρ, όλα είναι περίεργα, παράξενα, ιδιότροπα, αλλόκοτα) καταστρέφει ένα ολόκληρο φαντασιακό σύμπαν, το οποίο ο  σύγχρονος άνθρωπος (συμπεριλαμβανομένων ορισμένων μορφών λογοτεχνίας) έχει μάθει να λατρεύει. «Είμαι τα αισθήματά μου», λέγουν πολλοί, έστω κι αν αυτά είναι αρρωστημένα. Είναι δύσκολο κανείς να στραφεί προς το απλό, καθώς μάλιστα ο νοσών πιθανόν να μην γνωρίζει, να έχει δηλαδή αποξεχάσει, το κάλλος της χαράς. Η απλότητα, η χαρά είναι αυτό που πρέπει να αποζητούμε, και είναι γεμάτος κατάθλιψη ο σύγχρονος κόσμος που με το στόμα του Ουμπέρτο Έκο λέγει: «δεν υπάρχει μεγαλύτερη  ανοησία από το να αποζητά κανείς την ευτυχία». Ζούμε, είναι αλήθεια, στον αιώνα της κατάθλιψης.
 

Από ένα σημείο πάντως και έπειτα, ο άνθρωπος, αρκετά θεραπευμένος (συνήθως λέγει ο π. Συμεών ότι ένα μικρό υπόλειμμα μένει, για να κρατά τον άνθρωπο μακριά από τον εγωισμό), προχωρεί κανείς στην πορεία του προσωπικού του αγιασμού. Τότε πράγματι, μπορεί κανείς να επικεντρωθεί πιο εύκολα στον αγώνα ενάντια στα πάθη. Ήδη όμως, κάνοντας υπακοή και παύοντας να εμπιστεύεται τον εαυτό του, έχει ωφεληθεί από πνευματική άποψη πάρα πολύ. Ακόμη και άνθρωποι που έχουν λχ μελαγχολική ιδιοσυγκρασία, αν πάρουν την σωστή στάση, όπως είπαμε, «έχουν μπροστά τους έτοιμη την μετάνοια. Ο μελαγχολικός φτάνει σε μια μετάνοια για  την οποία παλεύει ο άλλος δεκαετίες και δεν την φτάνει ποτέ. Και συ έχεις έτοιμη μετάνοια». Προχωρεί λοιπόν κανείς στον προσωπικό του αγιασμό, σύμφωνα πάντα με την ατομική του προαίρεση, ελευθερία.

**********

Σκιαγράφησα ένα μικρότατο, απειροελάχιστο μέρος της διδασκαλίας του π. Συμεών για την ψυχική νόσο[1]. Τα έργα του, μολονότι φαίνονται απλά, κρύβουν  απίστευτο αγιοπνευματικό πλούτο και εμπειρία. Ο π. Συμεών, ας μου συγχωρηθεί η τόλμη (εκφράζω όμως και την πεποίθηση πολλών άλλων), είναι ένας αληθινός, σύγχρονος θεοφόρος Πατέρας της Εκκλησίας.


[1] Το βασικό βιβλίο του π. Συμεών για αυτό το θέμα είναι το «Πάντα συνεργεί εις αγαθόν. Το σύμπλεγμα κατωτερότητας και άλλες ψυχοπαθολογικές καταστάσεις μέσα στο μυστήριο της σωτηρίας». Άκρως σημαντικό είναι και το «Υπακοή. Το σύγχρονο χάρισμα», άλλα και πολλά ακόμη βιβλία. Είναι όλα εκδόσεις του Γυναικείου Ησυχαστηρίου «Το Γενέσιον της Θεοτόκου» (Πανόραμα Θες/κης), ενώ πρέπει να πούμε ότι, όπως είναι φυσικό για την σύγχρονη Ελλάδα, δεν δόθηκε στο έργο του π. Συμεών Κραγιοπούλου η δημοσιότητα που του άξιζε.
 
Ο ζωγραφικός πίνακας που πλαισιώνει τη σελίδα είναι έργο του Μανώλη Πολυμέρη.

Και:
Ζαν Κλωντ Larcet Η θεραπευτική των πνευματικών νοσημάτων
 

Ο ολοκληρωτισμός της παγκοσμιοποίησης (και το φύλο)



Του Γιώργου Ρακκά
Άρδην - Ρήξη, Δημοφάντης


Το Σάββατο που μας πέρασε, ο υπουργός οικονομικών της χώρας, που εκτελεί χρέη killer της ελληνικής οικονομίας για λογαριασμό των δανειστών, συμμετείχε στην διαδήλωση του gay pride η οποία πραγματοποιήθηκε το προηγούμενο Σάββατο στην Αθήνα. «Στην ζωή δεν υπάρχει μόνο το μνημόνιο», θα δηλώσει αργότερα θέλοντας να υπερασπιστεί την επιλογή του, και συνακόλουθα εκείνο που ήθελε να υπομνηματίσει με αυτήν, ότι δηλαδή παραμένει αριστερός παρά το γεγονός ότι είναι αναγκασμένος να υλοποιήσει νεοφιλελεύθερες πολιτικές λόγω των δεσμεύσεων που τηρεί η κυβέρνησή του.

  Κι όμως, θεσμοί όπως το Gay Pride όχι μόνο δεν αντιφάσκουν με το πρόγραμμα της σύγχρονης κυριαρχίας, όπως φέρεται να πιστεύει ο Ευκλείδης Τσακαλώτος, αλλά αποτελούν τον πολιτιστικό της οδοστρωτήρα. Ας μην μας παραπλανεί η διεκδίκηση μιας κληρονομιάς καταπίεσης, στιγματισμού της σεξουαλικής επιλογής, και αντίστασης στο σωβινιστικό καθεστώς που διεκδικούν αυτοί οι θεσμοί. Δεν είναι δικιά τους, καθώς τότε μιλάγαμε για κινήματα με εντελώς διαφορετικά αιτήματα, απλώς την προσεταιρίζονται ως ‘πολιορκητικό αφήγημα’ προκειμένου να αξιώσουν πολύ βαθύτερους μετασχηματισμούς από την αναγνώριση του δικαιώματος στην σεξουαλική επιλογή. Μετασχηματισμούς, μάλιστα, που διεκδικούν να ανακοπεί βίαια η συνέχεια χιλιάδων χρόνων πολιτισμικής εξέλιξης προκειμένου οι κοινωνίες να προσαρμοστούν στο νέο ατομοκεντρικό και ηδονοθηρικό πρότυπο του δυτικού οικονομικού ολοκληρωτισμού.

  Ας εξηγηθούμε, όμως: Η παγκοσμιοποίηση έχει αποσπάσει ένα κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας, όπως και άλλων χωρών, κάνοντάς το κομμάτι μιας παγκόσμιας ταυτότητας ‘ανθρωπομηχανικής’ η οποία θέλει την ατομική επιθυμία να παίζει ρόλο ‘παραγωγού’ στην ανθρώπινη ύπαρξη.

  Αυτό συνεπάγεται ότι το δίδυμο φυσική βάση-πολιτισμική επεξεργασία που όριζε επί… χιλιάδες, αν όχι δεκάδες χιλιάδες χρόνια τον τρόπο των δύο φύλων εγκαταλείπεται, και στην θέση του τίθεται το δικαίωμα στην σεξουαλική επιλογή, που φυσικά είναι άλλης τάξεως ζήτημα: Έτσι, για παράδειγμα, η μητρότητα που συνιστά ‘βιοψυχοκοινωνική’ κατασκευή η οποία συνοδεύει τις ανθρώπινες κοινωνίες από την αυγή της συγκρότησής τους, όπως θα υποστηρίξουν οι Καρλ Γιούνγκ και Μιρτσέα Ελιάντε, και θα τεκμηριωθεί από Παλαιολιθικά ευρήματα όπως η Αφροδίτη του Μίλεντορφ, αμφισβητείται στο όνομα ενός φουτουρισμού ομόφυλων ζευγαριών, παρένθετων μητέρων, και προσεχώς, τεχνητών κυήσεων.

  Τι διακυβεύουν αυτές οι αλλαγές; Πέρα από τα ευφυολογήματα του στυλ «η φύση είναι φυλακή», τα οποία αρέσκονται να προβάλλουν οι κύκλοι που αξιώνουν την ‘ανακατασκευή των φύλων’ υπάρχει η συγκεκριμένη ιστορική πραγματικότητα του ανθρώπου που ορίζει ως ριζικές του ανάγκες την μητρότητα, και την διεμφυλική οικογένεια στις διάφορες εκδοχές που θα προκύψουν. Πως συμβαίνει αυτό; Η ανθρώπινη προσωπικότητα, αυτό που σήμερα ορίζεται εσφαλμένα ως ‘ακέραιη ατομικότητα’, παράγεται ως σχέση του ανθρώπου με τον άλλον, τα αντικείμενα, το περιβάλλον και την κοινωνία. Πλάθεται από το σύνολο των ‘θερμών’ (οικογενιακός κύκλος, φιλικός κύκλος) και των ‘ψυχρών’ σχέσεων (π.χ. σχολείο, ή σήμερα ψηφιακός κόσμος), που συνοδεύουν την ανθρώπινη ύπαρξη κατά τις πρώτες, κρίσιμες δεκαετίες όπου αυτή διαμορφώνεται.

  Η υπέρβαση αυτών των σταθερών στο όνομα μιας ‘ριζικής εξατομίκευσης’, που αξιώνει να ορίσει εξ ολοκλήρου την ανθρώπινη προσωπικότητα, συνεπάγεται στην πραγματικότητα την εξαίρεση των ‘θερμών σχέσεων’ από τις διαδικασίες συγκρότησης της ανθρώπινης προσωπικότητας. Γι’ αυτό, για παράδειγμα, οι οπαδοί αυτής της άποψης, που σήμερα κυβερνούν το υπουργείο Παιδείας, θέλουν το κράτος, μέσω του σχολείου (‘ψυχρές σχέσεις’) να αναλάβει πραξικοπηματικά ακόμα και αυτήν την διαπαιδαγώγηση των νέων γενεών στην σεξουαλικότητα ή στο φύλο, ζητήματα που μέχρι σήμερα επαφίονταν και στην ελευθερία των ανθρώπινων διαπροσωπικών σχέσεων, όχι μόνον στον καταναγκασμό των απρόσωπων μηχανισμών. Πρόκειται, δηλαδή, για ένα πρόγραμμα αναμφίβολα ολοκληρωτικό που επιχειρεί να ορίσει εκ του μηδενός την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη.

  Δεν είναι τυχαίο, εξάλλου, που στις πιο ‘κοινές’ του εκφράσεις το ίδιο πρόγραμμα εμφανίζεται ως εξόχως αντιπολιτικό. Από πότε, τάχα, η σεξουαλική ταυτότητα γίνεται δημόσιο ζήτημα, το οποίο παράγει μάλιστα πολιτικούς διαχωρισμούς; Δεν είμαστε όλοι, ανεξαρτήτως του τι κάνουμε στην κρεββατοκάμαρά μας, ισότιμοι πολίτες που συμμετέχουν ενεργά στα κοινά. Ποιά κοινά αναδεικνύει η χωριστικότητα του Pride; Γιατί να εγκαθιδρύσουμε ένα ιδιωτικό ζήτημα στο επίκεντρο της δημόσιας ζωής και πως έτσι προάγουμε την δημοκρατία; Στις ΗΠΑ, πάντως, ο ‘σωβινισμός της παρέκκλισης’ θα παράγει αντανακλαστικά έναν ‘σωβινισμό της κανονικότητας’ και αυτά τα ρεύματα που θα ξεπηδήσουν ως αντίδραση στα Pride θα παίξουν καθοριστικό ρόλο στην εκλογή Τραμπ, καθώς θα τα χρησιμοποιήσει ως πρόσχημα αμφισβήτησης του «προοδευτικού κατεστημένου». 
 
Απόδειξη, ότι ο φατριασμός δεν παράγει ποτέ… απελευθερώσεις, παρά τα όσα ισχυρίζονται εκείνοι που σήμερα τον προάγουν. Έτσι, κατά κάποιο τρόπο, ο φονταμενταλισμός της διαφοράς, παράγει τον φονταμενταλισμό της ομοιομορφίας που του αξίζει –πρόκειται για αντιθετικό δίδυμο, για «hate buddies» και όχι για μια μεταμοντέρνα εκδοχή της σύγκρουσης του καλού και του κακού όπως μας παρουσιάζεται. Ούτως ή άλλως, το πρόγραμμα για ριζική μετάλλαξη της ανθρώπινης φύσης, δημιουργεί μια ενστικτώδη αντανακλαστική αντίδραση, και όταν η πολιτική παίρνει το καθαρό μονοπάτι του ενστίκτου τότε εκ των πραγμάτων προκύπτουν άγριες καταστάσεις.

  Το ζήτημα είναι πως εξερχόμαστε αυτού φαύλου κύκλου· στην πραγματικότητα θα μπορούσαμε να μην είχαμε μπει ποτέ. Η πρόσφατη πνευματική μας κληρονομιά, ως έθνους, ανέδειξε έναν υψηλό αστικό πολιτισμό που σε εκφράσεις του έθεσε με διαφορετικό τρόπο το ζήτημα της ομοφυλόφιλης ευαισθησίας: Ο Χατζηδάκις, ο Χριστιανόπουλος, ο Τσαρούχης θα αποτελέσουν κατ εξοχήν φιγούρες αυτού του τρόπου, ο οποίος μάλιστα δεν θα είναι αυτοαναφορικός αλλά θα συνεισφέρει με υψηλά έργα στα ‘πολιτιστικά κοινά’ των Ελλήνων.

  Όσο για το ζήτημα της ‘ομοφυλόφιλης αξιοπρέπειας’, έχουμε το εγχώριο παράδειγμα της σύγκρουσης Χατζηδάκι-Αυριανής, ή το γεγονός ότι ο Χριστιανόπουλος θα αναγκάσει με την στάση του ακόμα και αυτήν την Εκκλησία να υποκλιθεί στην περίπτωσή του ως δηλωμένου ομοφυλόφιλου θεοσεβούμενου. Γιατί άραγε να μην υιοθετήσουμε αυτήν την κληρονομιά ως πολιτιστικό οπλοστάσιο ενάντια στον στιγματισμό της σεξουαλικής επιλογής, και προσεταιριζόμαστε τον οδοστρωτήρα του Pride, ο οποίος παίζει ρόλο πολιτιστικού οδοστρωτήρα, και ως τέτοιος σπονσοράρεται από τα μεγάλα κέντρα εξουσίας του καιρού μας;
 
Παρακαλώ, και:

Περί Gay Pride
Gay Iconoclasm: Holding the Line against the Radical LGBT Agenda // H εικονομαχία των γκέι. Βάζοντας όρια στα σχέδια των LGBT
Ο πανεπιστημιακός Δημήτρης Πατέλης για την προώθηση της ομοφυλοφιλίας (& οι σχετικές αντιδράσεις)
Omofylofilia.gr - Μια εναλλακτική για την ομοφυλοφιλία

Για τα αίτια της ομοφυλοφιλίας
Αιτιολογία της γυναικείας ομοφυλοφιλίας
Ιατρικά δεδομένα για την ομοφλοφιλία
Διαταραχή τηs ταυτότηταs του φύλου στα παιδιά και παιδιατρική αντιμετώπιση


Ηθικισμός; Όχι, ευχαριστώ!
Η αμαρτία (χωρίς ηθικισμούς)
Υπέρ των αμαρτωλών
«Δεν είμαι η αμαρτία μου» - Ένας ορθόδοξος χριστιανός της Αμερικής για την ομοφυλοφιλία

Τι εύχομαι να είχα ακούσει από έναν ιερέα για την ομοφυλοφιλία...  
Τι έχει να προσφέρει η Εκκλησία στους ομοφυλόφιλους;
 
Άντε και πίστεψα - τώρα τι κάνουμε;

Τετάρτη, 21 Ιουνίου 2017

Άνθρωπος και κόσμος στη θεολογία του αγίου Μαξίμου του Ομολογητού


Η σχέση του ανθρώπου με την υπόλοιπη κτίση έχει σωτηριολογικές και οντολογικές συνέπειες

Του σεβ. μητρ. Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα (απομαγνητοφώνηση από την ομιλία: http://vimeo.com/10217972). Πηγή: ΟΟΔΕ.

1. Εισαγωγή: Η ζωή του αγίου Μαξίμου

Με πολλή χαρά συμμετέχω στη σειρά των ομιλιών που διοργανώνει το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Σ' αυτή τη σειρά η οποία παρουσιάζει πραγματικά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όχι μόνο για τη σπουδή τής Βυζαντινής Ιστορίας και τού Πολιτισμού, αλλά και για τη σημασία τού πολιτισμού αυτού για τον σύγχρονο κόσμο.

Σε μια εποχή έξαρσης τής οικολογικής κρίσεως, όπως είναι η σημερινή, είναι εύλογο να διερωτηθούμε, ιδιαίτερα εμείς οι Ορθόδοξοι, τι έχει να μας διδάξει η παράδοσή μας, όπως αυτή διαμορφώθηκε μάλιστα από τους πατέρες τής Εκκλησίας μας, για τη σχέση τού ανθρώπου με το φυσικό του περιβάλλον. Έτσι, η μελέτη και τής Βυζαντινής περιόδου τής ιστορίας μας, παύει να είναι θέμα περιέργειας ή συσσώρευσης γνώσεων και αποκτά ιδιαίτερη υπαρξιακή σημασία.

Το Βυζάντιο δεν είναι, για εμάς τους Ορθοδόξους Έλληνες, άσχετο με τη σημερινή ζωή μας. Το κουβαλάμε διαχρονικά μέσα μας, διά μέσου τής Εκκλησίας, τών αγίων και τών εικόνων της, τής λατρείας της, και μάλιστα τής Θείας Λειτουργίας, τού Μοναχισμού και τού ασκητικού του ήθους. Με όλα αυτά το Βυζάντιο είναι για εμάς μέρος τής ταυτότητάς μας, όσο και αν τα Δυτικά ρεύματα εισέβαλαν ορμητικά τα παλαιότερα χρόνια, δημιουργώντας στους Νεοέλληνες βαθύ συνειδησιακό και πολιτισμικό διχασμό, από τον οποίο υποφέρουμε και θα υποφέρουμε ακόμη για πολύ. 


Εικ. από εδώ
Μεταξύ εκείνων που επέδρασαν βαθύτατα στη διαμόρφωση τής Θεολογικής αλλά και τής φιλοσοφικής σκέψεως στη Βυζαντινή περίοδο, διακρίνεται ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής.
Γεννημένος περί το 580 μ.Χ. στην Κωνσταντινούπολη, σε μια οικογένεια μεγάλης επιρροής στην αυτοκρατορική αυλή, είχε την ευκαιρία να επιδοθεί σε ευρύτατες σπουδές, ιδιαίτερα φιλοσοφία και ρητορική, μέχρις ότου ο αυτοκράτορας Ηράκλειος τον προσέλαβε στην αυλή του ως ένα είδος προσωπικού Γραμματέως τού κράτους. Χωρίς να διαρρήξει τους δεσμούς του με την αυτοκρατορική αυλή, εγκατέλειψε την επίζηλη αυτή θέση του και έγινε μοναχός. Το 614 κείρεται μοναχός στη μονή Φιλιππικού στη Χρυσούπολη (ένα προάστειο τής Κωνσταντινούπολης) και το επόμενο έτος τον βρίσκουμε στη μονή τού Αγίου Γεωργίου στην Κύζικο.

Μετά την Περσική εισβολή στη Μικρά Ασία περί το 630, τον βρίσκουμε στη μονή τού Ευκρατά στην Καρθαγένη, όπου συνδέεται με τον ηγούμενό της άγιο Σωφρόνιο, πριν ο τελευταίος γίνει Πατριάρχης Ιεροσολύμων το 634. Η επίδραση που άσκησε ο Σοφρώνιος στη Θεολογική σκέψη τού Μαξίμου, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη Χριστολογία, υπήρξε καταλυτική.

Την εποχή εκείνη, η Εκκλησία κινδύνευε να διαιρεθεί από μια έντονη θεολογική διαμάχη, γύρω από το ερώτημα εάν στο πρόσωπο τού Χριστού, στο οποίο κατά το δόγμα τής 4ης Οικουμενικής Συνόδου το 751 μ.Χ. είχαν ενωθεί ασυγχύτως και αδιαιρέτως δύο φύσεις, η θεία και η ανθρώπινη, υπήρχαν δύο ενέργειες και δύο θελήσεις, ή μία ενέργεια και μία θέληση.


Ο Σωφρόνιος ήταν υπέρμαχος τών δύο ενεργειών και δύο θελήσεων, και ο Μάξιμος ακολούθησε και ανέπτυξε σε βάθος και υποστήριξε με πάθος την ίδια θέση. Αυτό τον έφερε σε οξεία σύγκρουση με την αυτοκρατορική πολιτική, η οποία στην προσπάθειά της να βρει κάποιον συμβιβασμό, ώστε να αποφευχθεί το κοινωνικό ρήγμα στην αυτοκρατορία, με διάφορα διατάγματα που εξέδιδε, έκλινε μάλλον προς την πλευρά τών Μονοφυσιτών. Έτσι, μετά από περιπέτειες τών οποίων η εξιστόρηση παραλείπεται στην ομιλία αυτή, ο Μάξιμος καταδικάζεται το 662 από Μονοθελητική σύνοδο τής Κωνσταντινουπόλεως, και μετά από ποινή που προέβλεπε το κόψιμο τής γλώσσας και τού δεξιού χεριού, εστάλη εξόριστος στη Λαζική, όπου και απέθανε στις 13 Αυγούστου τού ιδίου έτους. Η θεολογία του όμως, δεν άργησε να δικαιωθεί, όταν το 680 - 681 η ΣΤ΄ Οικουμενική σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη επικύρωσε δογματικά πλήρως τη θεολογία του. 


Η σύντομη αυτή ιστορική εισαγωγή κρίθηκε απαραίτητη για όσους ίσως δεν είναι εξοικειωμένοι με τη βιογραφία τής μεγάλης αυτής θεολογικής και φιλοσοφικής μορφής που μας απασχολεί σ' αυτή την ομιλία μας. Σκοπός μας είναι σήμερα να δείξουμε πώς οι θέσεις τού μεγάλου αυτού θεολόγου τής Εκκλησίας μας, και μάλιστα αυτές που αφορούν στη Χριστολογία (και στις οποίες επέμεινε μέχρι μαρτυρίου), συνδέονται με τη σχέση τού ανθρώπου προς το φυσικό περιβάλλον. Γιατί όσο κι αν μας φαίνεται εκ πρώτης όψεως παράδοξο, η αποδοχή ή όχι τής Χριστολογίας για την οποία αγωνίσθηκε ο Μάξιμος, επηρεάζει άμεσα και αποφασιστικά (όπως θα δούμε) την αντίληψή μας για τη θέση τού ανθρώπου μέσα στη φύση. Ναι, η θεολογία έχει πράγματι βαθύτατη σχέση με την Οικολογία.

2. Η κοσμολογία του αγίου Μαξίμου
(
εικ. από αυτή τη δημοσίευση του "Περί αγάπης" του αγ. Μάξιμου.)

Ας δούμε πρώτα την κοσμολογία τού αγίου Μαξίμου. Για τον άγιο Μάξιμο (όπως και για όλους τους πατέρες τής Εκκλησίας), ο κόσμος είναι δημιουργία τού Θεού. Δεν είναι ούτε αυθύπαρκτος, ούτε αυτονόητος, ούτε από τη φύση του αιώνιος, όπως τον αντιλαμβάνονταν οι αρχαίοι Έλληνες. Ο κόσμος προέκυψε ως αποτέλεσμα τής αγάπης τού Θεού, ο Οποίος θέλησε να υπάρχει κάτι και έξω από τον εαυτό Του. Μεταξύ τού Θεού και τού κόσμου, υπάρχει χάσμα οντολογικό. Η φύση τού Θεού και η φύση τού κόσμου, είναι ριζικά διάφορες. Η θεοποίηση τού κόσμου είναι συνεπώς εντελώς αδιανόητη. 

Το οντολογικό αυτό χάσμα, μεταξύ Θεού και κόσμου, θα καταδίκαζε τον κόσμο στον αφανισμό, εάν αυτός στηριζόταν αποκλειστικά στις δυνάμεις του. Αλλά ο Θεός ήθελε να μην αφανισθεί ο κόσμος. Δεν ήθελε να αφανισθεί ο κόσμος. Ήθελε να ζει και αυτός αιώνια. Ήθελε να έχει (κατά την έκφραση τού αγίου Μαξίμου), "όχι απλώς το είναι, αλλά και το αεί είναι". Αλλά αφού η ιδιότητα τού "αεί είναι", δηλαδή τής αθανασίας, ανήκει μόνο στον Θεό, ο οποίος δεν έχει όπως ο κόσμος αρχή και δεν υπόκειται στο χρόνο, δεν υπήρχε άλλος τρόπος να αποκτήσει αθανασία το κτιστό, παρά μόνο αν ενωνόταν με τον Άκτιστο Θεό. Αυτή η ένωση κτιστού και Ακτίστου (Θεού και κόσμου) ήταν για τον άγιο Μάξιμο τόσο σπουδαία, ώστε να αποτελεί το κέντρο όλης τής θεολογίας του.

Ο Θεός κατά τον άγιο Μάξιμο, δημιούργησε τον κόσμο, βάζοντας μέσα σε όλα τα όντα έναν λόγο. Το ότι ο κόσμος εμπεριείχε τους λόγους τών όντων, ήταν ιδέα ήδη γνωστή στον αρχαίο κόσμο, κυρίως με τη διδασκαλία τών Στωικών. Την είχε αναπτύξει ιδιαίτερα ο Φίλων και στη συνέχεια ο Ωριγένης. Αλλά ενώ σε όλους αυτούς η ιδέα αυτή εμπεριείχε τον κίνδυνο να ταυτισθεί ο κόσμος με τον Θεό, στο Μάξιμο ο κίνδυνος αυτός αποφεύχθηκε, με το να συνδεθούν οι λόγοι τών όντων, όχι με τη σκέψη τού Θεού, αλλά με τη βούλησή Του. Τοποθετούσε τους λόγους, σε ένα μελλοντικό προορισμό. Ο κόσμος θα σωθεί και θα ζήσει αιώνια, γιατί ο Λόγος τού Θεού (το δεύτερο πρόσωπο τής Αγίας Τριάδος) ο οποίος περιέχει στον εαυτό του όλους τους λόγους τών όντων, θα σαρκωθεί και θα γίνει άνθρωπος ["Ν": πράγμα που έγινε]. Έτσι θα ενωθεί το κτιστό με το Άκτιστο, και θα υπερβεί η κτίση τον θάνατο, που, ως θνητή από τη φύση της, δεν μπορεί μόνη της να αποφύγει.

3. Η σχέση μεταξύ ανθρώπου και κτίσεως

Αλλά γιατί ο Λόγος τού Θεού να γίνει άνθρωπος, και όχι κάτι άλλο, π.χ. άγγελος; Εδώ βρίσκεται το κλειδί, για τη σχέση τού ανθρώπου με την υπόλοιπη κτίση.

Ο άνθρωπος κατά τον άγιο Μάξιμο, έχει ένα μοναδικό προνόμιο: Μετέχει εξ' ίσου τού υλικού και τού νοερού κόσμου. Αν ο Θεός ήθελε να σωθούν και να ζήσουν αιώνια μόνο τα νοερά και πνευματικά όντα (μόνο οι ψυχές π.χ.) τότε δεν θα χρειαζόταν η σάρκωση τού Λόγου. Το ότι ο Λόγος προσέλαβε σώμα υλικό, αποδεικνύει ότι ο Θεός ήθελε να φέρει σε κοινωνία και ένωση μαζί Του όλη την υλική κτίση. Να λοιπόν η πρώτη και μεγάλη οικολογική συνέπεια τής Χριστολογίας τού αγίου Μαξίμου: Το φυσικό περιβάλλον, είναι προορισμένο από τον Θεό, να ανυψωθεί κι αυτό μαζί με τον άνθρωπο, σε κοινωνία με τον Ίδιο τον Θεό. Ο Θεός δεν θέλει τη σωτηρία μόνο τού ανθρώπου, αλλά και όλης τής κτίσεως. 


Αυτός ο ύψιστος και θείος προορισμός τού υλικού κόσμου θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μόνο αν ο άνθρωπος έδινε ελεύθερα τη συγκατάθεσή του. Το αυτεξούσιο, δηλαδή η ελευθερία, δόθηκε από τον Θεό στον άνθρωπο, ως πλασμένον κατ' εικόνα Θεού, και αυτό αποτελεί το διακριτικό του γνώρισμα από τα ζώα και τη λοιπή υλική κτίση.
Θεός και Αδάμ (από εδώ)

Χωρίς την ελεύθερη συγκατάθεση τού ανθρώπου, η σωτηρία τής κτίσεως θα ήταν αποτέλεσμα εξαναγκασμού, και δεν θα είχε καμία αξία, γιατί θα προσέκρουε στην αγάπη τού Θεού. (Η αγάπη πάντοτε σέβεται την ελευθερία). Ο άνθρωπος λοιπόν, δημιουργήθηκε ελεύθερος, να κυριαρχεί στην λοιπή υλική δημιουργία, όπως μαρτυρεί και η Γραφή: "Αυξάνεστε και πληθύνεστε και κατακυριεύσατε τής γης, και άρχειν επί τών ερπετών" κλπ, κλπ, αλλά την ελευθερία του αυτή την έλαβε από τον Θεό, όχι για να καταστρέφει, αλλά για να ενώνει με τον Θεό τον υλικό κόσμο. Ο άνθρωπος θα γινόταν έτσι ο μικρόκοσμος, που θα μεσίτευε μεταξύ ουρανού και γης, Θεού και κόσμου. Γι' αυτό ο άγιος Μάξιμος αφιερώνει μεγάλο μέρος τής διδασκαλίας του, αναλύοντας αυτό το μυστήριο τής μεσιτείας. Υπέρβαση τής διαιρέσεως μεταξύ τών δύο φύλων, μεταξύ παραδείσου και οικουμένης, μεταξύ ουρανού και γης, μεταξύ νοερών και αισθητών, και τέλος μεταξύ Θεού και κτίσεως. Αυτός είναι για τον άγιο Μάξιμο, ο προορισμός τού ανθρώπου. Τίποτε λιγότερο από αυτό.

Τον προορισμό αυτό, ο πρώτος άνθρωπος αρνείται να εκτελέσει. Άμα τη γενέσει του (λέει ο άγιος Μάξιμος) ρέπει προς την αντίθετη φορά. Και αντί να ενώσει τον κόσμο με τον Θεό, έκανε τον εαυτό του θεό, και έσχατο σημείο αναφοράς όλου τού κόσμου. Έτσι επεκράτησε η φιλαυτία, η ρίζα όλων τών παθών, κατά τον άγιο Μάξιμο. Και η βουλή τού Θεού για την υπέρβαση τής θνητότητας, που ήταν εγγενής στη φύση τού κτιστού δεν πραγματοποιήθηκε. Ο άνθρωπος, ασκώντας την ελευθερία του ως αυτοαναφορά, ως φιλαυτία δηλαδή, καταδίκασε όλη την κτίση, και πρώτα τον ίδιο τον εαυτό του στο θάνατο. Έτσι η φυσική διαφορά μεταξύ τών όντων, και μεταξύ τών ανθρώπων και τής λοιπής δημιουργίας, από απλή διαφορά, έγινε διαίρεση και αντιπαλότητα. 


Κατά τον άγιο Μάξιμο, άλλο είναι διαφορά, και άλλο διαίρεση. Ο άνθρωπος διαφέρει από τα άλλα ζώα, αλλά δεν είναι διηρημένος από αυτά. Γι' αυτό και αν ερωτάτο σήμερα ο άγιος Μάξιμος, για τη σχέση ανθρώπου και άλλων ζώων, όπως αυτή προβάλλεται από τη σύγχρονη Βιολογία, θα έλεγε: "Ναι, ο άνθρωπος έχει βιολογικό δεσμό με τα άλλα ζώα (όπως αποδεικνύει και η σύγχρονη Βιολογία). Αλλά και διαφέρει από αυτά ως προς το αυτεξούσιο και την ελευθερία". Η διαφορά δεν πρέπει να μας οδηγήσει στο να δεχθούμε διαίρεση, ωσάν ο άνθρωπος να μην ήταν ενωμένος με τη λοιπή δημιουργία, οπότε και θα ήταν αδύνατος ο ρόλος του ως μεσίτου μεταξύ Θεού και κόσμου, στον οποίο ρόλο επιμένει ο Μάξιμος τόσο πολύ. Αλλά και η βιολογική του ένωση με τα λοιπά ζώα, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει και διαφορά. Γιατί τα ζώα στερούνται τού αυτεξουσίου και τής ελευθερίας που έχει ο άνθρωπος.

Αν λοιπόν αρνηθούμε τη βιολογική συνέχεια τού ανθρώπου με τα άλλα ζώα, τότε η μεσιτεία τού ανθρώπου μεταξύ υλικού κόσμου και Θεού, καθίσταται αδύνατη. Και αν δεν δεχθούμε τη διαφορά μεταξύ αυτών τών δύο, τότε η μεσιτεία αυτή καθίσταται ανελεύθερη και αναγκαστική. Και αυτό έχει πελώρια σημασία, (η φιλοσοφική αυτή θέση τού αγίου Μαξίμου), ότι άλλο διαφορά και άλλο διαίρεση.

Η κοσμολογία λοιπόν τού αγίου Μαξίμου, είναι ανθρωποκεντρική. Ο άνθρωπος είναι κεκλημμένος από τον Θεό, να υπηρετήσει την ενότητα τής δημιουργίας και την ανύψωσή της σε κοινωνία με τον Θεό. Δεν είναι όμως η κοσμολογία του ανθρωπομονιστική. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να νοηθεί αποκομμένος από τη λοιπή υλική δημιουργία. Είναι και αυτός μέρος της. Και ότι συμβαίνει στην υλική δημιουργία έχει άμεσες επιπτώσεις και σ' αυτόν. 



 

4. Η Χριστολογική κοσμολογία τού αγίου Μαξίμου

Ας δούμε τώρα, τη Χριστολογική κοσμολογία τού Μαξίμου:

Η κλήση τού ανθρώπου από τον Θεό, να εκπληρώσει τον ύψιστο αυτό προορισμό τής ενώσεως τού κόσμου με τον Θεό απέτυχε. Ο πρώτος Αδάμ αρνήθηκε να την πραγματοποιήσει, πράγμα που ούτως ή άλλως δεν θα μπορούσε καν, χωρίς ο ίδιος να ενωθεί με τον Θεό. (Αφού αρνήθηκε την ένωση με τον Θεό, αυτομάτως αρνήθηκε και την πραγματοποίηση τού προορισμού του). Γι' αυτό ο Θεός εισάγει νέο τρόπο πραγματώσεως τού αρχικού σχεδίου Του, που στην ουσία δεν είναι παρά η προαιώνια βουλή Του, να ενωθεί δια τού ανθρώπου όλη η κτίση με τον Θεό. Αυτός ο νέος τρόπος με τον οποίον, (όπως λέει ο άγιος Μάξιμος), "καινοποιεί", δηλαδή τροποποιεί τας φύσεις, ο Λόγος τού Θεού σαρκούται και γίνεται άνθρωπος, όχι για να σώσει μόνο τον άνθρωπο (προσέξτε το αυτό) αλλά για να ενώσει όλη την κτίση δια τού ανθρώπου. Χαρακτηριστικά είναι όσα γράφει στο "Περί Διαφόρων Αποριών". Το διαβάζω στο πρωτότυπο, και αν χρειασθεί το μεταφράζω:

"Επειδή τοίνυν... ο άνθρωπος... τη προς ένωσιν τών διηρημένων δοθήσει αυτώ φυσική δυνάμει... εις τον τών ηνωμένων μάλλον διαίρεσιν παραχρησάμενος", (ότι ο άνθρωπος δηλαδή, τη δύναμη που πήρε για να ενώνει τον κόσμο, της έκανε κατάχρηση και τον οδήγησε προς τη διαίρεση τού κόσμου), "και ταύτη μικρού δειν ελεεινώς εις το μη ον πάλιν κινδυνεύσας μεταχωρήσαι" (σε τέτοιο βαθμό που κινδύνευσε η κτίση να οδηγηθεί στο μη ον. Να εξαφανισθεί. Από το οποίο και προήλθε). "Διά τούτο καινοτομούνται φύσεις,... και Θεός άνθρωπος γίνεται, ίνα σώσει τον απολόμενον άνθρωπον, και τής κατά το παν καθόλου φύσεως, δι' εαυτού το κατά φύσιν ενώσας ρήγματα,... δείξας τη μεγάλην βουλήν πληρώση τού μεγάλου Θεού και Πατρός, εις εαυτόν ανακεφαλαιώσας τα πάντα, τα εν ουρανώ και τα επί της γης, εν ω και εκτίσθησαν... και συν ημίν και δι' ημάς την άπασαν κτίσιν,... αλλήλοις διασφίγξας, παράδεισον και οικουμένην, ουρανόν και γην, αισθητά και νοητά,... τα πάντα εις εαυτόν ανακεφαλαιώσατο, μίαν υπάρχουσαν την άπασαν κτίσιν δείξας, καθάπερ άνθρωπον άλλον...".

5. Η σημασία τής ενσάρκωσης τού Λόγου

Νομίζω δεν χρειάζεται μετάφραση. Με λίγα λόγια, λέει ο άγιος Μάξιμος, ότι η σάρκωσις τού Λόγου, εσήμαινε την ανακεφαλαίωση τών πάντων, και την υπέρβαση όλων τών διαιρέσεων, πάλι δια τού ανθρώπου. Κι έτσι έχουμε μια ένωση εδώ, και τού ανθρώπου με την κτίση. Η κτίση δηλαδή με τον άνθρωπο γίνεται μια ενότητα. Γίνεται όπως λέγει: "καθάπερ άλλον άνθρωπον". Η κτίσις είναι σαν να γίνεται ένας άνθρωπος κι αυτή, η οποία πλέον επικοινωνεί με τον Θεό δια τού ανθρώπου. Αποκτά δηλαδή ένα στόχο, μια κεφαλή, ένα χέρι, το οποίο φέρει σε κοινωνία όλη τη δημιουργία με τον Θεό. Το βαρυσήμαντο αυτό χωρίο, μας αποκαλύπτει ότι για τον άγιο Μάξιμο, ο σκοπός τής ενανθρωπίσεως, δεν είναι άλλος από το να πραγματοποιήσει την ένωση όλης τής κτίσεως, "καθάπερ άνθρωπον άλλον", δηλαδή δια τού ανθρώπου και εν τω ανθρώπω, ώστε να αποφευχθεί η επάνοδος εις το "μη είναι". ("Εις το μη ον πάλιν μεταχωρήσαι", δηλαδή να υπερβαθεί ο θάνατος). 


Έτσι για τον πατέρα αυτόν τής Εκκλησίας, η σωτηρία έχει ευρύτερη κοσμολογική διάσταση, και το επίκεντρό της, είναι η σχέση τού ανθρώπου με τη φύση. Ο άνθρωπος πλάσθηκε για να ενώσει τα διεστώτα στη φύση, αυτά που προκαλούν το θάνατο. (Ο θάνατος είναι ταυτόσημος με τη διαίρεση για τον άγιο Μάξιμο), και να τα αναγάγει όλα στον Θεό. Γι' αυτό ο Μάξιμος εκτός από την Ανάσταση που είναι νίκη κατά τού θανάτου, τονίζει ιδιαίτερα και την Ανάληψη, κατά την οποία (αυτό το τονίζει ιδιαίτερα) ενώθηκε με τον Θεό και αυτό το γήινο σώμα μας, ως στοιχείο που μας συνδέει με τα αισθητά, δηλαδή με το φυσικό μας περιβάλλον.

Στο σημείο αυτό πρέπει ιδιαιτέρως αν τονίσωμε, την αντίθεση που έχει η σκέψη τού Μαξίμου με εκείνη τού Πλατωνισμού, και ακόμα τού Ωριγένη και τού Ευαγρίου, οι οποίοι πίστευαν ότι το σώμα δεν επιβιώνει στη Βασιλεία τού Θεού, αφού είναι υλικό και κατώτερο τής ψυχής και τού νου. Η ανάδειξη τού σώματος ως στοιχείου που μετέχει στη Θέωση τού ανθρώπου, συνδέεται με την πεποίθηση ότι ολόκληρη η υλική δημιουργία του, είναι ιερή και πρέπει να είναι σεβαστή. Στην πεποίθηση αυτή στηρίχθηκε και η υπεράσπιση τών Ιερών Εικόνων αργότερα από Θεολόγους, όπως ο Ιωάννης Δαμασκηνός, ο οποίος δεν δίστασε να γράψει: "και την ύλην σέβω, δι' ης η σωτηρία μου γέγονε".

Η καταξίωση αυτή τού υλικού κόσμου σε τέτοιο βαθμό, ώστε να συνδέεται με τον Ίδιο τον Θεό, στο πρόσωπο τού Χριστού, αποτελεί την πιο τρανή απόδειξη τής σημασίας που απέδιδαν οι πατέρες τής Εκκλησίας στο φυσικό περιβάλλον. Ο άνθρωπος γι' αυτούς ήταν αδιανόητος χωρίς το φυσικό του περιβάλλον. Μαζί με αυτό πέφτει, και μαζί με αυτό σώζεται. Η πτώση τού ανθρώπου επέδρασε άμεσα και στη φύση του.

Γι' αυτό ο Παύλος γράφει στην προς Ρωμαίους επιστολή, ότι "όλη η κτίση συστενάζει και συνωδίνει τώρα μαζί με τον άνθρωπο, και περιμένει πότε θα συνδοξασθεί και αυτή μαζί του". Ο άγιος Μάξιμος δίνει στην Παύλεια αυτή θεολογία το βαθύτερο θεολογικό και φιλοσοφικό της νόημα, προβάλλοντας μια χριστολογική κοσμολογία, στην οποία ο άνθρωπος διαδραματίζει καίριο ρόλο, για όλη τη δημιουργία. Η ευθύνη τού ανθρώπου για το φυσικό του περιβάλλον, γίνεται έτσι καίρια.

6. Η Εκκλησιολογική κοσμολογία τού Μαξίμου

Τρίτον, ας δούμε αυτό που θα το ονομάζαμε: Η Εκκλησιολογική κοσμολογία τού Μαξίμου.

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει στη σκέψη τού αγίου Μαξίμου, η σύνδεση τής κοσμολογίας, τής ανθρωπολογίας και τής και τής Χριστολογίας με την Εκκλησία. Η Εκκλησία, για τον πατέρα αυτό, είναι τύπος όλου τού αισθητού κόσμου, με το Ιερατείο να συμβολίζει τον ουρανό, και τον Ναό με την ευπρέπειά του, την "κατά γην διακόσμηση". Αλλά και τον άνθρωπο συμβολίζει η Εκκλησία, γράφει στη "Μυσταγωγία" του. "Ψυχήν μεν έχουσα το Ιερατείο, και νου το θείον θυσιαστήριον, και σώμα τον Ναόν". Έτσι χάρις στην Εκκλησία κόσμος και άνθρωπος αλληλοεικονίζονται. Γράφει στη "Μυσταγωγία" του, αναφερόμενος στον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη: "Κατά ταύτην δε πάλιν ευμιμήως την εικόνα και τον κόσμον όλον, τον εξ ορατών και αοράτων συνιστάμενον, άνθρωπον υπέβαλεν (ο Διονύσιος) είναι. Και κόσμον αύθις, τον εκ ψυχής και σώματος άνθρωπον... Και ψυχήν μεν είναι τών αισθητών τα νοητά, σώμα δε τών νοητών τα αισθητά".

 
Εικ. από αυτή την ανάρτηση για τον άγιο Μόδεστο & τις ασθένειες των ζώων

Έτσι ο άνθρωπος, είναι μικρόκοσμος τού μακροκόσμου. Μικρός τών μεγάλων, αφού ενώνονται σ' αυτόν τα αισθητά και τα νοητά. Και η Εκκλησία είναι εικόνα τού ίδιου τού Τριαδικού Θεού, αφού σ' αυτή πραγματοποιείται η ένωση τών πάντων, κόσμου και ανθρώπου, παρά τις διαφορές, όπως λέγει "τών ιδιωμάτων τών τόπων και τών τρόπων", "ίνα μη αλλήλων παντάπασιν αλλότρια ει, (αυτά, οι διαφορές), και εχθρά τα τού ενός Θεού κτίσματα και ποιήματα, (να μην είναι οι διαφορές αυτές αφορμή αλλοτρίωσης και εχθρότητος, και μεταξύ τών κτιστών, και με τον Θεόν), και κινδυνεύσει (κατ' αυτόν τον τρόπον) αυτοίς και αυτό το είναι, εις το μη ον μεταπεσείν τού Θεού χωριζόμενον". Με αυτόν τον τρόπο, με τη διαίρεση, κινδυνεύει να επιστρέψει στο μη είναι η κτίση.

Συγκλονιστικά αυτά τα λόγια για την ουσία και την κοσμολογική σημασία τής Εκκλησίας. Πώς στον Θεό η διαφορά, δεν σημαίνει διαίρεση αλλά ενότητα. Έτσι και στην Εκκλησία ο κόσμος όλος και ο ίδιος ο άνθρωπος, παρά τη διαφορά που υπάρχει μεταξύ τών όντων, ενώνονται μεταξύ τους και με τον Θεό, όχι απλώς για να γίνουν καλύτεροι και να ζουν ευτυχέστερα, αλλά για να μην πάψουν να είναι, να υπάρχουν. Ο σκοπός τής Εκκλησίας δεν είναι ηθικός, αλλά οντολογικός. Η υπέρβαση τής διαιρέσεως ή τής αντιπαλότητας μεταξύ τών όντων, με μια ένωση που σέβεται και δεν καταργεί τη διαφορά, είναι ζήτημα ζωής ή θανάτου για τον κόσμο και τον άνθρωπο. Η Εκκλησία υπάρχει για να εικονίζει και να προσφέρει τη γεύση ενός κόσμου απαλλαγμένου από τη διαίρεση, η οποία είναι ταυτόσημη με τον θάνατο, και με το μηδέν που προηγήθηκε τής δημιουργίας τού κόσμου.

Αυτή τη σχέση κόσμου, ανθρώπου και Θεού, τη βλέπει ο άγιος Μάξιμος να εικονίζεται κυρίως και κατ' εξοχήν στη Θεία Λειτουργία. Η Λειτουργία είναι για τον πατέρα αυτόν τής Εκκλησίας, μία πορεία τού κόσμου με επικεφαλής τον άνθρωπο - ιερέα τής κτίσεως, προς ένα κόσμο ενότητας όλων τών διεστώτων, και αιώνιας ζωής σε κοινωνία με τον Θεό στη Βασιλεία Του. Η Λειτουργία είναι για τον Μάξιμο η εικόνα ενός κόσμου που υπερβαίνει τον θάνατο, χάριν στην υπέρβαση τής διαιρέσεως, μεταξύ ανθρώπου και κόσμου, και ανθρώπου, κόσμου και Θεού. Η Θεία Λειτουργία, (όπως και η ίδια η Εκκλησία), αποκτά έτσι, πελώρια υπαρξιακή σημασία, όχι μόνο για τον άνθρωπο, αλλά και για ολόκληρη την κτίση.

7. Συμπεράσματα

Και τώρα μερικά συμπεράσματα:

Είδαμε σε πολύ γενικές γραμμές, τη διδασκαλία ενός από τους πιο βαθείς Θεολόγους και φιλοσόφους τού Βυζαντίου, για τη θέση τού ανθρώπου μέσα στον υλικό κόσμο. 


Ο άνθρωπος κατά τον άγιο Μάξιμο, δημιουργήθηκε από τον Θεό, με το μοναδικό προνόμιο να μετέχει τόσο τών άλλων υλικών κτισμάτων, χάριν στο σώμα. Το σώμα είναι για τον Μάξιμο και για τους άλλους πατέρες, ήδη από την εποχή τού αγίου Ειρηναίου, συστατικό τής ίδιας τής ταυτότητας τού ανθρώπου, (χωρίς
Εικ. από εδώ
σώμα δεν υπάρχει η έννοια τού ανθρώπου), όσο και τών νοερών όντων, αλλά και τού Ιδίου τού Θεού, χάρις στο αυτεξούσιο που έχει ως πλασμένος ως κατ' εικόνα Θεού. Αυτό το μοναδικό προνόμιο, τής μετοχής του τόσο στον υλικό, όσο και στον πνευματικό και νοερό κόσμο, δόθηκε στον άνθρωπο για έναν υψηλό σκοπό: Να βοηθήσει την κτίση να υπερβεί τη φυσική της θνητότητα και να ενωθεί με τον μόνον φύσει αθάνατο Θεό. Ο άνθρωπος λοιπόν πλάσθηκε όχι για να γίνει κυρίαρχος και εξουσιαστής τής φύσεως, αλλά για να γίνει Ιερέας της. Να την πάρει στα χέρια του και να την αναφέρει στον Θεό. Με τον τρόπο αυτό, ο άνθρωπος αποδεικνύεται απαραίτητος για τη φύση, αλλά και η φύση για τον άνθρωπο.
Η κοσμολογία τού αγίου Μαξίμου, είναι (όπως είπαμε) ανθρωποκεντρική, αλλά δεν είναι ανθρωπομονιστική. Την κοσμολογική αυτή αποστολή του, ο άνθρωπος ασκώντας την ελευθερία του, αρνήθηκε να την εκπληρώσει, με συνέπειες τραγικές τόσο για τον ίδιο, όσο και για όλη την κτίση. Η φύση έκτοτε κινδυνεύει από αυτόν που τάχθηκε να την προστατέψει και να την αναδείξει, δηλαδή από τον άνθρωπο. Ο κίνδυνος αυτός (υπαινίσσεται ο άγιος Μάξιμος) μπορεί να φθάσει μέχρι και την επιστροφή στο μηδέν, δηλαδή στον αφανισμό. Η αμαρτία τού ανθρώπου, έχει καταστροφικές συνέπειες για όλη τη φύση. Τη σωτηρία από αυτή την υπαρξιακή απειλή αναλαμβάνει ο Χριστός, ως το δεύτερο πρόσωπο τής Αγίας Τριάδος, το οποίο γίνεται άνθρωπος, για να πραγματώσει αυτό που ο πρώτος άνθρωπος αρνήθηκε να κάνει. Έτσι πάλι μέσω τού ανθρώπου (ενωμένου όμως με τον Θεό) αποκτά η κτίση τη δυνατότητα να σωθεί από την καταστροφή.

O Χριστός σώζει την κτίση χωρίς να καταργήσει τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος εξακολουθεί να παραμένει το κλειδί για τη ζωή τού κόσμου. Όσο πιο πολύ ενώνεται με τον Θεό, τόσο πιο πολύ λυτρώνεται και η κτίση όλη από τη φθορά. Και όσο πιο πολύ αυτονομείται από τον Θεό, και ανάγει τον εαυτό του σε θεό, τόσο περισσότερο στενάζει η κτίση κάτω από το πέλμα του.

Η οικολογική κρίση που βιώνει σήμερα ο κόσμος μας, επιβεβαιώνει δραματικά την κοσμολογία τού αγίου Μαξίμου. Ο πρώτος που επεχείρησε στις μέρες μας να αναζητήσει τις ιστορικές καταβολές τής οικολογικής μας κρίσης, o αμερικανός ιστορικός Lynn White, σ' ένα κλασικό άρθρο του στο περιοδικό Σάιενς το 1967, επισήμανε την ευθύνη τής Χριστιανικής θεολογίας για τη γέννηση τού οικολογικού προβλήματος. Πρόκειται για την αντίληψη ότι ο άνθρωπος έχει το δικαίωμα να κατεξουσιάζει τη φύση, ως λογικά ανώτερος όλων τών άλλων όντων.

Ο Διαφωτισμός, με το στόμα ενός Μπέικον και ενός Ντεκάρτ, και ακόμη ενός Καντ, ήρθε να καλέσει τον άνθρωπο, να σύρει τη φύση δέσμια πίσω του, και με την πρόοδο τής επιστήμης και τής τεχνολογίας, να γίνει (κατά την έκφραση τού Ντεκάρτ), "κύριος και κάτοχος τής φύσεως". Αυτό και έγινε, και οι συνέπειες είναι μπροστά μας. Και θα γίνουν ακόμη πιο οδυνηρές για τις γενεές που έρχονται.

Αν το οικολογικό πρόβλημα έχει κάποια σχέση με την κοσμοθεωρία και τη νοοτροπία μας (και αναμφίβολα έχει) τότε το Βυζάντιο έχει να μας διδάξει πολλά. Η κοσμολογική ανθρωπολογία τού αγίου Μαξίμου, την οποία προσπαθήσαμε επιγραμματικά να αναλύσουμε εδώ, δεν είναι μια μεμονωμένη αντίληψη ενός Βυζαντινού Θεολόγου. Ολόκληρος ο Βυζαντινός πολιτισμός, είναι ζυμωμένος με τις κοσμολογικές ιδέες τού Εκκλησιαστικού αυτού συγγραφέα. Η Βυζαντινή αρχιτεκτονική, και ιδιαίτερα η ναοδομία, η εικονογραφία και η διακόσμηση τών ναών. Προπάντων μάλιστα η Βυζαντινή Θεία Λειτουργία. Η υμνογραφία και η λαογραφία με τις παραδόσεις και τις γιορτές της, όλα αποτελούν εφαρμογές στην πράξη τής κοσμολογίας που συναντούμε στον πατέρα αυτό τής Εκκλησίας. Πρόκειται για έναν τρόπο και μια στάση ζωής, που προσεγγίζει την κτίση με σεβασμό, και την αναφέρει στον Θεό ως δικό Του δώρο, που του το αντιπροσφέρει εν ευχαριστία, λέγοντας: "τα σα εκ τών σων σοι προσφέρομεν, κατά πάντα και δια πάντα".

Μέσα στη Βυζαντινή Λειτουργία, ο άνθρωπος βρίσκει τη σωστή θέση του με το φυσικό του περιβάλλον, ενώ στη Βυζαντινή Μοναστική παράδοση, με την οποία ήταν ζυμωμένος ο άγιος Μάξιμος, όσο λίγοι Βυζαντινοί στοχαστές, ασκηταί, στην εκκρίζωση τής φιλαυτίας, αυτής τής μήτρας τού οικολογικού κακού.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία, στο βαθμό που συνεχίζει την παράδοση που εκπροσωπεί ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, μπορεί να συνεισφέρει στην αντιμετώπιση τής οικολογικής κρίσεως στην εποχή μας. Θεολόγοι όπως ο άγιος Μάξιμος, αποδεικνύονται επίκαιροι και σήμερα, αρκεί να αναδειχθεί η υπαρξιακή σημασία τής διδασκαλίας τους.

Η αποψινή ομιλία αποτέλεσε μια ταπεινή προσπάθεια προς την κατεύθυνση αυτή. Σας ευχαριστώ για την υπομονή σας να με ακούσετε.


Δείτε επίσης, παρακαλώ:

H παρεξηγημένη αγιότητα
Τι είναι οι Πατέρες της Εκκλησίας 
Γίνε κι Εσύ Πολεμιστής του Φωτός
Η οικολογική καρδιά του πολιτισμού μας 
Η αρμονία των πλασμάτων & η κληρονομιά του γέροντα Παΐσιου
Δίψα και άμεση γνώση του Θεού, Ειρήνη και Αγάπη 
Ένα μυστήριο που μας κυνηγάει από παιδιά
Η θρησκεία της χαράς - Γελαστοί άγιοι
"Μαγεία! Ευλογία! Μέθη!": Η εξομολόγηση ενός μοναχού

Αν δεν είχε γίνει το προπατορικό αμάρτημα, θα ερχόταν ο Χριστός;
 
Αναστάσεις ζώων στους βίους των αγίων
Ο γέροντας Ισίδωρος και η πλάση - Τα «σιωπηλά και ήσυχα παιδιά της γης»
Ξωτικά στη μπλογκόσφαιρα
Ο θεός που καλείται "Γη" 
Nature is not God - Η φύση δεν είναι Θεός
Ρωσία: δελφίνια έβγαλαν εικόνα της Παναγίας στην ακτή!... 

Η νόσος του δυτικού ανθρώπου (& η θεραπεία της)
Βυζάντιο: μια χώρα όπου Επιστήμη & Εκκλησία δεν βρίσκονταν σε κόντρα
Η βιομηχανική επανάσταση και εμείς 
Για την αξία του Βυζαντίου στη ζωή μας
Βυζάντιο, Οικολογία, Δημιουργία (ενότητες στο blog μας)