Leonid Uspenski
Krishti mbi dhenë’, ngrehuni!
Ikonën e Krishtlindjes, ata që nuk janë të njohur me
frymën e besimit orthodhoks, e shohin si të ngarkuar me detaje të tepërta.
Kompozimi iu duket disi fwmijwnor, i pa rregullt, më shumë e thjeshte, se sa serioze. Por kjo
thjeshtësi është diçka shumë e thellë, diçka që na bën të kujtojmë fjalët e
Zotit: “me të vërtetë po u them juve, nëse nuk e pranoni Mbretërinë e Perëndisë
si fëmijë, nuk do të hyni në atë”. Ikona e Lindjes e mbështetur tek Shkrimi i
Shenjtë dhe Tradita e Shenjtë, na zbulon përmbajtjen dogmatike dhe gjithë
kuptimin e festws. Me ngjyrat dhe pasurinë e detajeve dhe pikërisht me
thjeshtësinë e saj, është ikona e mbushur me më shumë gëzim nga ikonat e
Festive Zotërore.
Tradita ikonografike orthodhokse ruan me përpikmëri
tipologjinë e përditëshme të Lindjes, e cila, është më e pasura dhe më e
plota në përmbajtje, si më poshtw: Në qendër përpara, poshtë disa maleve,
ndodhet shpella, ku Zoti është i shtrirë në grazhd mes dy kafshësh, që
qëndrojnë anash tij, Virgjëresha dhe ajo e shtrirë mbi një shtresë, në pjesën
e sipërme engjejt dhe ylli. Nga njëra anë e shpellës barinjtë dhe nga ana
tjetër magët, të cilët vijnë t’i falen Krishtit. Në pjesën e poshtmtwme, nga
njëra anë dy gra që lajnë foshnjën dhe nga ana tjetët Josifi, që qëndron
përballë një plaku, i cili mban në dorë një shkop.
Përsa I përket përshkrimit ikona përputhet në mënyrë
respective e Kondaqin Shkurtoren: … Ikona shton dhe dy skenat e pjesës së
saj fundore, të cilat Kondaqi nuk I përshkruan, por që janë të mara nga
Tradita.
Përsa i përket përmbajtjes, ikona e Krishtlindjes ka
dy pamje. Para së gjjithash zbulon kuptimin e festes, faktin e mishërimit të
Fjales Perandi dhe na vendos përpara një dëshmi të dukshme të dogmës
themeltare të besimit tonë, duke nënvijëzuar kështu dhe hyjnishmërin dhe
njerishmërinë e Jisuit. Së dyti, na paraqit dinamikën e ngjarjes në botën
natyrore dhe parashfaq perspektivën e konseguencave shpëtonjëse të kësaj
ngjarje. Sipas Shën Grigor Naziansit,: “Lindja e Krishtit, nuk është festa e
krijimit, por festa e rikrijimit të botës”, një ripërtëritje, e cila
shenjtëron krijimin. Mishërimi i Perëndisë i jep krijimit një rëndësi të re,
që është edhe qëllimi edhe arsyeja e ekzistencës së tij, metamorfoza
shpërfytyrimi e tij e ardhshme. Për këtë arsye dhe gjithë krijimi merr pjesë
në misterin e lindjes së Çlironjësit dhe shikojmë rreth Perëndinjeriut
përfaqësues të të gjithë krijesave, të cilat ofrojnë mirënjohjen e tyre:
“…”. Ikona paraqet kafshët edhe
bimët, por qendra e kompozimit ekuivalentohet në momentin qëndror kohor të
festës. Të gjitha detajet e tjera orientohen të gjjitha sëbashku tek ky
moment, i cili është Djali i mbështjellë me shpërgënj dhe i shtrirë në grazhd
në thellësinë e errët të shpellës në të cilën lindi. Ungjijtë nuk thonë asgjë
për shpellën, por informacioni vjen nga tradita.
Dëshmia më e hershme e shkruar në lidhje me këtë,
është ajo e martirit dhe filozofit Justin, i cili thotë: “Duke mos pasur
Josifi ku të banojë në atë qytezë, u vendos në një shpellë jo shumë larg
Vithlehemit”.
Djali që është i shtrirë në grazhd, është vetë
Perëndia, i cili u shaq: “tek ata qw rrinin në errësirë dhe në hijen e
vdekjes”, për t’i shpëtuar nga mallkimi i vjetër i mëkatit stërgjyshor, që të
shpërfytyrojë natyrën njerëzore dhe t’i rijapë asaj bukurinë e parë. Shën
Grigori i Nisës krahason lindjen në shpellë me dritën shpirtërore që ndriçoi
në errësirën e vdekjes, e cila mbështillte racën njerëzoe. Errësira e thellë
e shpellës mbi ikonë, paraqet simbolikisht botën materiale, që tretet nga
mëkati dhe tek e cila lind “Dielli i drejtësisë”.
Ungjilli sipas Llukait flet për grazhdin dhe
shpërgenjtë: “Dhe e mbështolli me shpërgënj dhe e shtriu në grazhd”. Dhe pak
më poshtë grazhdi dhe shpërgënjtë janë shenja që engjëlli u dha barinjve për
të njohur Shpëtimtarin: “Dhe kjo do të jetë shenja do të gjeni në grashd një
foshnjë të mbështjellë me shpërgënj”.
Himni i lartpërmendur na thotë se grazhdi ishte
dhurata që i ofroi shkretëtira foshnjës. Kuptimi i këtyre fjalëve na zbulohet
nëpërmjet Shën Grigor Naziansit: “Njeri i paarsyeshëm, gjunjëzohu përpara
grazhdit prej të cilit do të ushqehesh me Fjalën”. Ky vend i shkretë, i cili
i ofroi si strehë Zotit grazhdin, u paratha në Dhiatën e Vjetër, sepse edhe
atëherë në shkretëtire hebrenjve iu dha mana si “bukë prej qiellit”.
Mishërimi i Perëndisë fillon dhe mbaron me përuljen.
Ikona na tregon zbrazjen e hyjnisë, përulësinë, zbritjen e Tij tërësore, i cili
në grazhd paratregon dhe vdekjen e Tij, varrin, ndërsa shpërgënjtë savanin.
Brenda në shpellë, pranë Shpëtimtarit, shikojmë kaun
dhe gomarin. Ungjijtë nuk i përmendin këto kafshë, por ndërkaq tek të gjitha
ikonat e Lindjes së Zotit i ndeshim pranë Foshnjës. Vendi që ato zënë në
qendër të ikonës, shfaq rëndësinë që u jep Kisha këtyre detajeve. Prezenca e
kafshëve shpjegohet pa asnjë dyshim nga nevoja praktike sikunër i tregon edhe
Akuluthia e Krishtlindjes: Virgjëresha udhëtoi hipur mbi një gomar, ndërsa
kaun e kishte sjellë vlesori Josif, për ta shitur në mënyrë që të mbulojë
shpenzimet e udhëtimit. Megjithatë kjo nevojë praktike nuk është e
mjaftueshme që të justifikojë paraqitjen e kafshëve kaq pranë Çlironjësit.
Por, këtë e shpjegon profecia e Isaias: “Kau e njeh zotërinë e tij dhe gomari
grazhdin e zotërisë së tij, por izraeli dhe populli im nuk e njeh Zotin
Perwndinw e tij”.
Perëndia duke zbritur dhe duke u bërë njeri nuk gjeti vend midis njerëzve, sepse ata nuk
e pranuan. Shpella dhe grazhi u përkasin kafshëve. Duke paraqitur kaun dhe
gomarin ikona na kujton profecinë e Isaias dhe na fton në njohjen dhe
kuptimin e Misterit të Ekonomisë Hyjnore, e cila u përmbush me Lindjen e
Shpwtimtarit.
Ajo, që parasë gjithash bën përshtypje, kur shikojmë
ikonën e Lindjes, është Virgjëresha dhe vendi që ajo ze. Ikona thekson vendin
e rëndësishem që ze në Lidje, Nëna Perëndilindëse, d.m.th në të kremten e
rikrijimit të botës. Eshtë Eva e re, ashtu sikunër Eva u bë nëna e njerësve
para Krishtit, kështu Eva e re, Virgjëresha Mari u bë nëna njerëzimit
hyjrespektues. Por, nwse Eva e vjetër, u kish dhënë rëndësi fjalëve të
gjarprit në parajsë, Eva e dytë dëgjoi
përshëndoshjen kryeengjëllore. Merr pjesë edhe ajo në shpëtimin tonë,
ashtu sikundër Eva e parë u bë shkak i rënies sonë. Ikona e Lindjes, veçon
pjesëmarrjen e Marisë në shpëtimin tonë, e prezanton të Tërëshenjtën duke e
theksuar në mënyrë të veçantë në pjësën qëndrore dhe duke i dhënë
superdimensione. Në shumë ikona është më e madhja nga të gjithë personat.
Është e shtrirë shumë pranë birit të saj hyjnor mbi një shtrojë, por
përgjithësisht jashtë shpellës.
Pozicioni i Virgjëreshës është gjithmonë shumë i
rëndësishëm dhe i lidhur me problemet dogmatike të kohës dhe të vendit ku
është bërë ikona. Ndryshimet që paraqiten çdo herë në pozicion e qwndrimit tw
Virgjwreshws, shpehin herë hyjninë dhe herë njerishmërinë e Zotit. Kështu në
disa skena të Lindjes, Virgjëresha është gjysëm e shtrirë dhe gjysëm e ulur,
pra pozicioni i saj është mëse i zakonshëm, për të treguar mungesën e
dhimbjeve të lindjes, lindjen virgjërisht dhe origjinën hyjnore të Foshnjës
(si kundërpërgjigje e herezisë nestoriane). Ndërkohë që në shumicën e ikonave
të Lindjes Virgjëresha është e shtrirë dhe me pozicionin e saj shpreh një
lodhje të skajshme dhe një debulesë. Nikolla Mezariti duke përshkruar një
skenë të tillë thotë: “lodhja hiperbolike e Virgjëreshës që shprehet në
ikonë, iu kujton besimtarëve se mishërimi i Çlironjësit, nuk ishte fenomenik,
por real.
Rreth personave qëndrorw të Foshnjës dhe
Virgjëreshës shohim detajet që sikundër thashë dëshmojnë njëkohësisht dhe
ngjarjen e mishërimit të hyjëshëm, por edhe ndikimin që pati mbi krijimin.
Engjëjt përmbushin shërbesën e tyre të dyfishtë,
lavdërojnë Perëndinë dhe sjellin edhe lajmin e mirë tek njerëzit. Ikona e
shpreh këtë shërbesë të dyfishtë, duke paraqitur një pjesë të engjëjve lart
duke lavdëruar Perëndinë dhe një pjesë poshtë drejt njerëzve. Këta njerëz
janë barinj të thjeshtë, të cilët për shkak të pastërtisë së zemrës kanë
privilegjin që të komunikojnë me botën mbinatyrore, duke u vlerësuar kështu
të bëhen dëshmitare të një mrekullie. Në ikonë paraqiten duke dëgjuar himnin
e engjëjve dhe shpeshherë një bari që i bie fyellit dhe përzien muzikën, arti
njerëzor, me këngën e engjëjve.
Nga ana tjetër e shpellës shohim magët, i udhëheq
ylli, një reze e të cilit drejtohet mbi shpellë. Kjo rreze gjithashtu bashkon
yllin me një pikë, e cila kalon kufijtë e ikonës dhe shpreh simbolikisht
botën qiellore. Ikona shpërfaq kështu, se ky yll nuk është vetëm një fenomen
kozmik, por edhe një mesazhier nga më përtej, i cili kujton se mbi dhe’ lindi
Ai, i cili i përket qiellit. Nëse tek barinjtë e paarsimur misteri u zbulua
në mënyrë direkte nga një engjëll, magët, njerëz të dijes, duhet të bëjnë një
rrugë të gjatë, e cila do ti sjellë nga njohja e relatives, në njohjen e
Absolutes, nëpërmjet një objekti të studimeve të tyre. Shën Vasili I Madh
thote se, astrologët Kaldeas trashëgonin brez pas brezi analogjinë me
profecinë e Valaamit. Në mëngjezoren e Krishtlindjes dëgjojme “…”. Kështu
ylli është i njëkohshëm me profetcinë ose përmbushje e saj dhe fenomeni
kozmik që vunë re i udhëhoqi dijetarët: “që t’i faleshin Diellit tw
Drejtësisë”. Është drita që sipas Leonit të Madh: “ndriçoi kombet dhe iu
fsheh judenjve”. Kisha shikon tek barinjtë fillesat e Kishës prej judejve dhe
tek magët fillimin e Kishës prej kombeve. Duke i ofruar Krishtit dhuratat e
tyre “arin e pastër, Mbretit të të gjitha kohërave (të përjetshëm), temjanin,
Perëndisë së të gjithëve dhe miron Të Pavdekshmit, që do të varosej tre
ditë”, duke parashpallur vdekjen dhe ngjalljen e tij. Duhet shtuar se magët
paraqiten të moshave të ndryshme, për të nënvizuar së zbulesa iu dha njerëzve
pavarësisht moshës dhe eksperiences së tyre kozmike.
Poshtë në një cep të ikonës, dy gra lajnë Foshnjën.
Kjo skenë është huazuar nga Tradita. Është një skenë e jetës së përditëshme,
e cila tregon qartë se i Linduri, ishte si çdo i sapolindur tjetër nën
nevojat e natyres njerëzore. Por, nga ana tjetër, sipas interpretimit të
Nikolla Mezaritit, dy gratë janë bashkë dëshmitare të origjinës hyjnore të
Foshnjës. Duke ardhur më vonë dhe duke mos qenë prezente gjatë lindjes, njëra
prej tyre, Salomi, nuk besoi se si një Virgjër mund të lindte, mosbesim për
te cilin u ndëshkua. Dora e cila guxoi të plotësonte këtë kureshtje mëkatare
u paralizua dhe u shërua pasi u pendua dhe preku Foshnjën.
Një detaj tjetër tregon se me Lindjen “ligjet e
natyres u thyen (u mposhtën)”. Bëhet fjalë për Josifin vlesorin. Nuk ka vend
në pjesën qëndrore të ikonës, por përkundrazi gjendet qartësisht i veçuar nga
Foshnja dhe e Tërëshenjta. Nuk është i ati. Pranë Josifit me pamjen e njw
plaku të kërusur nga vitet qëndron djalli, i cili e tundon dhe në disa ikona
edhe me brirë të vegjël dhe me një bisht disi të padallueshëm qartë. Prezenca
djallit dhe vendi që zë si tundues, kanë një theks të veçantë në të kremten e
Krishtlindjes, të rikrijimit të botës. Ikona e mbështetur tek Tradita,
transmeton kuptimin e disa teksteve liturgjike, (si Ora e Pare dhe e Nëntë),
të cilat bëjnë fjalë për dyshimet e Josifit dhe për tronditjen e madhe
shpirtërore të tij, e cila shoqërohet nga mbrapa me errësirën e thellë të
shpellës. Tradita e apokrifeve na sjell këto fjalë të djallit, me të cilat
tundon vlesorin e Virgjëreshës: “ashtu sikundër ky shkop i thatë nuk mund të
nxjerrë gjethe, kështu dhe virgjëresha nuk mund të lindë fëmijë”.
Από αυτά που μας αποκάλυψε ο Χριστός, περί της Αγίας Τριάδος,
γνωρίζουμε ότι ο Πατήρ βρίσκεται μέσα στον Υιό και ο Υιός μέσα στον
Πατέρα. Ο Χριστός απευθυνόμενος προς τον Φίλιππο και τους άλλους μαθητές
λέγει: 
«Εν αρχή εποίησεν ο Θεός». Αυτή την αγάπη μεταξύ των τριών προσώπων, ο
Θεός την εξωτερικεύει με την δημιουργία της κτίσης «εξ ουκ όντων», εκ
του μηδενός. Αυτή η εκ του μηδενός δημιουργία έχει ένα πρόβλημα στο
είναι της κτίσης. Επειδή η κτίση δεν υπάρχει από μόνη της, φέρει μέσα
της τις διενέργειες της φθοράς και του θανάτου, ως επιστροφή στην
ανυπαρξία, από όπου προήλθε δια της αγαπητικής ενέργειας του Θεού. Μόνο
αν ενωθεί η κτίση με τον δημιουργό Θεό, στον οποίο δεν συντρέχουν η
φθορά και ο θάνατος, αφού ο Θεός είναι η πηγή της ζωής, μόνο τότε ο
κτίση μπορί να γίνει όχι φύση αλλά χάρη αθάνατη. Έτσι ο Θεός μέσα σε έξι
χρονικές περιόδους δημιουργεί τα πάντα σε μια εξελικτική δημιουργία,
από τα κατώτερα προς τα ανώτερα. Και αφού έφτιαξε τους ασώματους
αγγέλους, τις νοερές φύσεις έφτιαξε και την υπόλοιπη δημιουργία, την
αισθητή κτίση. Και τελευταίο δημιούργημα του Θεού είναι ο άνθρωπος. 
Και με αυτήν την έννοια ο Χριστός καλείται ο
«νέος Αδάμ». Όπως στην δημιουργία ο πρώτος Αδάμ είχε το όλον της
ανθρωπίνης φύσεως, αφού η Εύα φτιάχθηκε από την πλευρά του, έτσι και ο
νέος Αδάμ, ο Χριστός, έχει το όλον της ανθρωπίνης φύσεως. Συνεπώς ο
Χριστός είναι η συνάθροιση κτιστού και ακτίστου. Εν τω Χριστώ κατοικεί
όλη η θεότητα και όλη η ανθρωπότητα. Είπαμε όμως ότι ο άνθρωπος είναι
μια μικρογραφία της όλης δημιουργίας. Έτσι στον Χριστό έχουμε
συνάθροιση, Εκκλησία δηλ. του ακτίστου Θεύ και του κτιστού κόσμου. Έτσι
Εκκλησία είναι αυτό το θεανθρώπινο σώμα του Χριστού στο οποίο κατοικεί
όλη η θεότητα και όλη η ανθρωπότητα. Μεγάλη σημασία για εμάς έχει ότι το
σώμα αυτό συμπληρώνεται, «το πλήρωμα του τα πάντα εν πάσι πληρουμένου».
