Θεόδωρος Ρηγινιώτης
Συνέχεια του αφιερώματος "Χριστιανισμός & φύλο". Προηγούνται τα άρθρα:
Χριστιανισμός και φύλο, έμφυλες διακρίσεις και βία
Έμφυλη βία και αγίες
Ευχή Εικ.: Η Δικαία Εύα (από εδώ). Δίκαιοι χαρακτηρίζονται κατά κανόνα οι άγιοι της Παλαιάς Διαθήκης.
Στη διήγηση της Παλαιάς Διαθήκης για τη δημιουργία της Γυναίκας και
για το προπατορικό αμάρτημα (δηλ. την «ιστορία με το μήλο») βλέπουμε
ορισμένα πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία.
Υπάρχουν δύο τρόποι να τη διαβάσεις: χριστιανικός και μη
χριστιανικός. Χριστιανικός τρόπος είναι εκείνος που θεωρεί πως ο Θεός
αγαπά και σέβεται τον άνθρωπο ό,τι κι αν γίνει (όπως ερμηνεύει π.χ. ο
άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος). Μη χριστιανικός τρόπος είναι εκείνος που
βλέπει τον Θεό του χριστιανισμού σαν τους «θεούς» των ειδωλολατρικών
θρησκειών: ένα ανύπαρκτο φόβητρο, που επινοήθηκε από την εξουσία για να
βοηθήσει να υποτάσσονται οι δεισιδαίμονες και αφελείς στους πονηρούς και
επιτήδειους.
Εμείς, εννοείται, είμαστε του χριστιανικού τρόπου και θεωρούμε ότι
αυτός ο τρόπος, όχι μόνο είναι ο σωστός, αλλά είναι και ωφέλιμος για τον
άνθρωπο, ό,τι κι αν πιστεύει. Η διδασκαλία π.χ. της Παλαιάς Διαθήκης
ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε σύμφωνα με την εικόνα του Θεού («κατ’
εικόνα Θεού») και όχι για να λατρεύει ή να υπηρετεί τον Θεό, είναι
ύψιστης σημασίας για την ιερότητα και την αξία κάθε ανθρώπου – όχι μόνον
και του πιο αμαρτωλού, αλλά, ας μου επιτραπεί να πω, ακόμη και του
αγέννητου ανθρώπου (εμβρύου).
Παρόμοια, η διδασκαλία ότι ο Θεός δημιούργησε τη Γυναίκα από το ίδιο
το σώμα του Άνδρα δείχνει ότι δεν είναι κάτι διαφορετικό στη φύση της,
ότι τα δύο φύλα αποτελούν ένα σώμα (έτσι θεμελιώνεται το μυστήριο του
Γάμου) και μάλιστα ότι είναι ισότιμη με τον άνδρα και όχι «κατώτερη»: γι’ αυτό «δημιουργήθηκε από την πλευρά του άνδρα» και όχι από το κεφάλι ή από τα πόδια του.
Όταν λέει ο Θεός «θα δημιουργήσουμε έναν βοηθό όμοιο με αυτόν» δεν
εννοεί ότι η Γυναίκα είναι «βοηθητική», εννοεί ότι ο Θεός δημιουργεί
έναν δεύτερο άνθρωπο, ώστε ο άνθρωπος «να μην είναι
μόνος» (όλα αυτά στο βιβλίο «Γένεσις», το πρώτο βιβλίο της Παλαιάς
Διαθήκης, στα πρώτα κεφάλαια).
Πάμε τώρα στο προπατορικό αμάρτημα: ο Θεός «είπε στους ανθρώπους να
μη φάνε από το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού» (και όχι γενικά «δέντρο της γνώσης»), διότι – είπε – «αν φάτε από εκεί, θα
πεθάνετε». Ο όφις (το φίδι), δηλαδή ο διάβολος, είπε ψέματα στη Γυναίκα,
ότι δεν θα πεθάνουν, αλλά «θα γίνουν σαν θεοί, γνωρίζοντας το καλό και
το κακό»! Έτσι, εκείνη έφαγε και έδωσε στον Άνδρα της και έφαγε κι
εκείνος.
Άρα το προπατορικό αμάρτημα είναι η επιθυμία του ανθρώπου να γίνει σαν θεός.
Ακριβώς αυτό που κάνει ο άνθρωπος σε κάθε εποχή: διψά για δύναμη,
εξουσία και πλούτο. Κάνει πολέμους, παίρνει σκλάβους, καταστρέφει τον
κόσμο, καταπιέζει τους δικούς του ανθρώπους… Αντιθέτως, οι πρωτόπλαστοι
(ο Αδάμ και η Εύα) διαπίστωσαν ότι «ήταν γυμνοί» και έραψαν περιζώματα
με φύλλα συκιάς. Κατόπιν «άκουσαν τον Θεό να πλησιάζει» και κρύφτηκαν.
Η διαπίστωση ότι ήταν γυμνοί σημαίνει την απώλεια της εμπιστοσύνης
μεταξύ τους. Ο φόβος που ένιωσαν (για πρώτη φορά) απέναντι στον Θεό
δείχνει την απώλεια της σχέσης τους με Εκείνον. Είναι χαρακτηριστικό
ότι πρώτα έσπασε η σχέση μεταξύ τους (με τον συνάνθρωπο δηλαδή, ακόμη και τον πιο οικείο σου) και μετά η σχέση με τον Θεό.
Ο Αδάμ & η Εύα με φωτοστέφανα αγίων στην ορθόδοξη εικόνα της Αναστάσεως. Ιερά Μονή Ιβήρων, Άγιο Όρος
Η απελευθέρωση της Εύας
Οι χριστιανοί δεν καταδικάζουμε την Εύα για το προπατορικό αμάρτημα, ούτε φυσικά τη Γυναίκα γενικώς. «Αμάρτησε
η γυναίκα, το ίδιο και ο Αδάμ. Και τους δύο τους εξαπάτησε ο όφης. Δε
βρέθηκε ο ένας πιο αδύναμος και ο άλλος πιο δυνατός. Αλλά εξετάζεις τα
καλύτερα; Και τους δύο τους σώζει ο Χριστός με τα πάθη του. Έγινε
άνθρωπος για τον άνδρα; Το ίδιο και για τη γυναίκα» (Αγ. Γρηγορίου του Θεολόγου, Λόγος ΛΖ΄, 6-7).
Μετά τη γέννηση, σταύρωση και ανάσταση του Χριστού, σβήνεται ό,τι
είχε προκαλέσει το προπατορικό αμάρτημα. Ο Χριστός είναι «δεύτερος Αδάμ»
και γεννιέται από την «νέα Εύα», την Παναγία. Έτσι, έχουμε μια δεύτερη δημιουργία του ανθρώπου, όπου ο Άνδρας γεννιέται από το σώμα της Γυναίκας (ο Χριστός από τη Μητέρα του) και παύει να νομίζει ο άνδρας ότι «του χρωστάει κάτι η γυναίκα» (Χρυσόστομος).
Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός γράφει: «Αλλά μηδείς, παρακαλώ, του λοιπού λοιδορείτω την Εύαν. Η γαρ αγία Θεοτόκος την ύβριν αυτής απεγράψατο» («Αλλά κανείς, σας παρακαλώ, να μην κατηγορεί πια την Εύα, γιατί η αγία Θεοτόκος εξαφάνισε την αμαρτία της», P.G.
95, 1332). Γι’ αυτό και η Παναγία χαρακτηρίζεται «τῶν δακρύων τῆς Εὔας ἡ
λύτρωσις», όπως και «τοῦ πεσόντος Ἀδὰμ ἡ ἀνάκλησις». Κάθε Κυριακή, στη
θεία λειτουργία (πριν την έναρξη, στο τέλος του όρθρου), ψάλλεται ένας
ύμνος, που λέει ότι, μέσω της Παναγίας, «ἡ Εὔα ἠλευθέρωται» (ελευθερώθηκε). Ψάλλεται κάθε Κυριακή, καταλάβατε;
Φώτης Κόντογλου, Η Εις Άδου Κάθοδος, Παρεκκλήσιο οικογενείας Ζαΐμη, Ρίο Πατρών (από εδώ). Ο Αδάμ & η Εύα με φωτοστέφανα, όπως και σε άλλες εικόνες που θα δείτε παρακάτω.
Την Εύα, όπως και τον Αδάμ, η Ορθόδοξη Εκκλησία τους θεωρεί αγίους και
τιμά τη μνήμη τους την «Κυριακή των Προπατόρων» (δύο Κυριακές πριν τα
Χριστούγεννα). Τους ονομάζει με σεβασμό «ο προπάτωρ Αδάμ και η προμήτωρ
Εύα». Ο Χριστός, με το θάνατο και την ανάστασή Του, τους έβγαλε από τον
Άδη (από τον αιώνιο θάνατο) και τους μετέφερε στη βασιλεία του Θεού –
γι’ αυτό και απεικονίζονται στην ορθόδοξη εικόνα της Ανάστασης,
ηλικιωμένοι, να τους ανεβάζει ψηλά ο Χριστός από τους τάφους! Επίσης
απεικονίζονται στην ορθόδοξη εικόνα της Δευτέρας Παρουσίας, να
ετοιμάζουν τον θρόνο του Φωτός, όπου θα καθίσει ο Χριστός. Είναι δεξιά
και αριστερά του θρόνου και προσκυνούν με ευγνωμοσύνη (ή σε στάση προσευχής), με φωτοστέφανα αγίων! (βλ. το άρθρο του Ιωάννη Νεονάκη «Τοῦ πεσόντος Ἀδὰμ ἡ ἀνάκλησις – Τῶν δακρύων τῆς Εὔας ἡ λύτρωσις» [& εδώ]).
Θεός και ανδροκρατία
Στην Παλαιά Διαθήκη γράφει ότι ο Θεός, αφού ρώτησε τον Αδάμ και την
Εύα γιατί έκαναν αυτό που έκαναν και ο καθένας έριχνε την ευθύνη σε
άλλον, ανακοίνωσε στον Αδάμ ότι πλέον «θα σπέρνει τη γη, αλλά αυτή θα
του δίνει αγκάθια» και στην Εύα ότι «θα αυξήσει τη λύπη της: θα γεννά τα
παιδιά της με πόνο και θα είναι εξαρτημένη από τον άνδρα της, ο οποίος
θα την εξουσιάζει»! Στον όφι είπε: «Θα σέρνεσαι με την κοιλιά, θα τρως
χώμα, και θα θέσω έχθρα ανάμεσα σε σένα και τη γυναίκα, στους απογόνους
σου και “στο σπέρμα της”: εκείνος θα σου χτυπήσει το κεφάλι και εσύ θα
του πληγώσεις τη φτέρνα»!
Εικ. Η προμήτωρ Εύα, αγία (με φωτοστέφανο), καταπατεί τον όφι, ο οποίος κάποτε την εξαπάτησε. Ιερά Μονή Παντοκράτορος.
Εδώ, η μη χριστιανική ανάγνωση λέει: Ορίστε! Η εξουσία του άνδρα πάνω
στη γυναίκα προβάλλεται ως εντολή του Θεού! Προσοχή όμως: η χριστιανική
ανάγνωση λέει: Ώστε η εξουσία του άνδρα πάνω στη γυναίκα δεν ανήκει
στην ανθρώπινη φύση, όπως τη δημιούργησε ο Θεός (τα δύο φύλα ισότιμα),
αλλά είναι συνέπεια του προπατορικού αμαρτήματος! Και, αφού το προπατορικό αμάρτημα γιατρεύεται με τη σταύρωση και ανάσταση του Χριστού, δεν δικαιολογείται καμία εξουσία του άνδρα πάνω στη γυναίκα!
Εξάλλου, από την αρχή ακόμη ο Θεός προανήγγειλε ότι το «σπέρμα της
γυναίκας» (δηλ. ο απόγονός της) θα συντρίψει το κεφάλι του όφεως, δηλαδή
θα κατανικήσει τον διάβολο. Και επειδή φυσικά η γυναίκα δεν έχει
σπέρμα, ερμηνεύεται ως ένα παιδί χωρίς πατέρα, που θα έχει μόνο μάνα.
Πρόκειται για τη γέννηση του Χριστού φυσικά από την Παναγία. Ο όφις,
πριν ηττηθεί, «θα του πληγώσει τη φτέρνα», δηλαδή θα καταφέρει να Τον
σταυρώσουν! Αλλά αυτή η φαινομενική ήττα του Χριστού θα είναι η
πραγματική νίκη Του: δεν νικά το κακό διά της βίας, αλλά διά της αγάπης.
Το ότι συνήθως σε αυτή την εικόνα δεν φέρουν φωτοστέφανο, δεν αναιρεί την τιμή τους ως αγίων, δεδομένου ότι και οι άγιοι Απόστολοι στις παραστάσεις από τη ζωή του Κυρίου κατά κανόνα δεν εικονίζονται με φωτοστέφανο. Στην Ετοιμασία του Θρόνου πάντως οι πρωτόπλαστοι φέρουν ΠΑΝΤΟΤΕ φωτοστέφανο.
Το «φύλο του Θεού»
Ο Θεός, κατά τον χριστιανισμό, δεν έχει σώμα, είναι καθαρό πνεύμα. Άρα, δεν έχει φύλο.
Δεν είναι άνδρας ή γυναίκα, δεν είναι τίποτε από αυτά που μπορεί να
φανταστεί ο άνθρωπος. Είναι «τριαδικός», είναι «αγάπη», αλλά κι αυτά
ακόμη ξεφεύγουν από την ανθρώπινη φαντασία.
Το ότι ο Θεός δεν είναι «αρσενικός» φαίνεται και από τα εξής: το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, ο Υιός (ο Χριστός δηλαδή), έχει και ένα θηλυκό όνομα, λέγεται Σοφία!
Είναι «η Σοφία του Θεού», που αναφέρεται αρκετές φορές στην Παλαιά
Διαθήκη! Το όνομα αυτό είναι τόσο σημαντικό, ώστε ο αυτοκράτοράς μας
Ιουστινιανός, τον 6ο αι. μ.Χ., τη μεγάλη εκκλησία που έχτισε και την
αφιέρωσε στον Χριστό, την ονόμασε «Ναό της Αγίας του Θεού Σοφίας» (είναι
η Αγία Σοφία)! Το δε τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος ονομάζεται κυρίως στο ουδέτερο γένος: το Άγιο Πνεύμα!Εικ.: Ιησούς Χριστός, η Σοφία του Θεού, από εδώ.
Προσοχή: ο άνθρωπος, από τη βιολογική κατασκευή του, έχει φύλο (δύο
φύλα: «καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν
αὐτόν, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς», Γένεσις, κεφ. 1, στίχ. 27). Ο Θεός δεν έχει φύλο. Ούτε οι άγγελοι (το λέει ο Χριστός, κατά Ματθαίον, κεφ. 22, στ. 30). Για το θέμα αυτό όμως, στο επόμενο και τελευταίο άρθρο μας για το θέμα.
Γιατί τότε λέμε «Θεός Πατέρας» και όχι «Θεά Μητέρα»; Αν τα λέγαμε και τα δύο;
Η απάντηση εδώ είναι ότι οι ειδωλολατρικές θρησκείες όλου του αρχαίου
κόσμου ονόμαζαν «Θεά Μητέρα» τη γη (ή τη φύση). Επειδή η μητέρα γεννά
τα παιδιά μέσα από το σώμα της, όπως η γη γεννά τα φυτά από μέσα της. Αν
η Παλαιά Διαθήκη μιλούσε για Θεά και ο χριστιανισμός μιλούσε για Θεά
Μητέρα αντί για Θεό Πατέρα, θα προκαλούσε σύγχυση ότι ο Θεός «γέννησε τον κόσμο από μέσα Του»,
δηλαδή ότι ο κόσμος (το σύμπαν) είναι κομμάτι της θεότητας, δηλαδή
θεός. Αυτό ήδη το πίστευαν ορισμένες αρχαίες θρησκευτικές ομάδες, όμως
δεν ισχύει και ο χριστιανισμός έπρεπε να το αποκλείσει.
Ο Θεός είναι «Πατέρας» του κόσμου: τον δημιούργησε έξω από τον εαυτό
Του, τον τροφοδοτεί και τον προστατεύει. Δεν είναι «Μητέρα» του, δεν τον
«γέννησε».
Η Ανάσταση. Αδάμ & Εύα με φωτοστέφανα. Ιερά Μονή Μεγάλου Μετεώρου, 1483 (από εδώ).
Η Εις Άδου Κάθοδος, 1691, Ιερά Μονή Κουτλουμουσίου, Άγιον Όρος (από εδώ).
Η Εις Άδου Κάθοδος, Σπύρος Βασιλείου, ιερός ναός του πολιούχου
της Αθήνας Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτη, Κολωνάκι. 1930. Από εδώ.
Η εις Άδου Κάθοδος, παρεκκλήσιο της Ζωοδόχου Πηγής στο Σανατόριο του Πηλίου (1958, έργο του
Αποστόλου Φιλίππου). Από εδώ.
